हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)
Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 192, कुल 506 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीय उच्छ्वासः १४७ रतिव्यसनावेकाकी वियुक्तो वाहिन्या विपिने विललाप । पाण्डुर्वंनममध्य- गतो मत्स्य इव मदनरसाविष्टः प्राणान्मुमोच । युधिष्ठिरो गुरुभयविषण्ण- हृदयः समरशिरसि सत्यमुत्ससृष्टवान् । इत्थं नास्ति राजत्वमपकलङ्कमृते देवदेवादनुतः सर्वद्वीपभुजो हर्षात् । अस्य हि बहून्याश्चर्याणि श्रूयन्ते । तथा हि—अत्र बलजिता निश्चलीकृताश्चलन्तः कृतपक्षा क्षितिभृतः । अत्र प्रजापतिना शेषभोगिमण्डलस्योपरि क्षमा कृता । अत्र पुरुषोत्तमेन जगाम । ततस्तद्वियोगविधुरधीर्बहु विललापेति व्यसननिमित्तकः सेनया वियोगेन च विलापो विजिगीषोरनुचित एव । वनं तोयम् , विपिनं च । मदनः कामः, फलविशेषश्च मदनम् । पाण्डुर्वने मृगरूपया ब्राह्मण्या सह सुरतकर्मसक्तं मृगरूपं कर्दममाख्यं मुनिं शरेण जघान; तेन च म्रियमाणेन ‘स्त्रीसंभोगस्थो मरिष्यसि’ इति शप्तो माद्र्या सह स्मरार्तः क्रीडन्विपन्न इति । गुरोर्द्रोणाचार्यस्य भयेन, गुरुणा महता च त्रासेन । युधिष्ठिरो बलानि दग्धुमुद्यतं द्रोणाचार्यं रणमूर्धिन ‘अश्वत्थामा हतः’ इत्युक्त्वा पुत्रशोकाकुलमसत्येनासनुत्याजयदिति । इत्थमिति । इत्थं कृतयु- गादारभ्य कलिप्रारम्भपर्यन्तं राज्ञां नास्त्यपकलङ्कं राजत्वमिति । बलजिप्रजा- पतिमुखाः शब्दा राज्ञि यथार्था वेदितव्याः । बलं सैन्यम् , बलाख्यश्चासुरः । निश्चलीकृता इति सहायाभावाच्छत्रुषु यानं न विदधिर इति । अन्यत्र,—स्थावरत्वं लम्भिताः । पक्षाः सहायाः, पत्राणि च । क्षितिभृतो राजानः, गिरयश्च । प्रजा- पतिना राज्ञा, ब्रह्मणा च । शेषस्यावशिष्टस्य भोगिमण्डलस्य राजसमूहस्योपरि विषये क्षान्तिः कृता । अन्यत्र,—शेषाख्यस्य भोगिनो नागस्य मण्डलमाभोगस्तत्पृष्ठे भूमिनिर्हिता । पुरुषोत्तमो नरोत्कृष्टो राजा, हरिश्च । सिन्धुराजो सिन्धुदेशाधिपतिः, विलाप किया । मत्स्य के समान कामवासना से आविष्ट होने के कारण पाण्डु की जान गई । युधिष्ठिर ने गुरु द्रोणाचार्य से डर कर युद्ध की भूमि में सत्य का परित्याग कर दिया । इस प्रकार एकमात्र महाराजाधिराज हर्ष को छोड़ कर किसी राजा को कलंकरहित नहीं सुना है। उनके विषय में आश्चर्य की बहुत सी बातें सुनी जाती हैं। जैसा कि उन्होंने इन्द्र के समान अपने सैन्यबल से जीत कर शत्रु की ओर मिलने के लिए जाते हुए राजाओं के सहायकों को मार कर निश्चल कर दिया ( बल नामक असुर को जीतने वाले इन्द्र ने भी पर्वतों के पंख काट-काट कर उन्हें निश्चल बना दिया) । प्रजापति हर्ष ने बचे हुए भोगिमण्डल अर्थात् राजाओं के ऊपर क्षमा की ( और उसी प्रकार ब्रह्माजी ने भी शेषनाग के फनों पर क्षमा अर्थात् पृथिवी को आरोपित किया) । पुरुषों में श्रेष्ठ हर्ष ने सिन्धुराज के मद का मथन करके उसकी राजलक्ष्मी को अपना किया