भारतकोश
हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary

महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished506 पृष्ठ

पृष्ठ 397, कुल 506 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 397

सप्तम उच्छ्वासः अङ्गनवेदी वसुधा कुल्या जलधिः स्थली च पातालम् । वल्मीकश्च सुमेरुः कृतप्रतिज्ञस्य वीरस्य ॥१॥ धृतधनुषि बाहुशालिनि शैला न नमन्ति यत्तदाश्चर्यम् । रिपुसंज्ञकेषु गणना कैव वराकेषु काकेषु ॥२॥ अथ व्यतीतेषु च केषुचिद्दिवसेषु मौहूर्तिकमण्डलेन शतशः सुगणिते सुप्रशस्तेऽहनि दत्ते चतसृणामपि दिशां विजययोग्ये दण्डयात्रालग्ने, सलिलमोक्षविशारदैः शारदैरिवाम्भोधरैः कालधौतैः शातकौम्भैश्च कुम्भैः स्नात्वा विरचय्य परमया भक्त्या भगवतो नीललोहितस्यार्चामुदर्चिषं हुत्वा प्रदक्षिणावर्तशिखाकलापमाशुशुक्षणिं, दत्त्वा द्विजेभ्यो रत्नवन्ति अङ्गनेत्यादिनोद्योगितां सूचयति । शूरा हि स्वशौर्यमात्रेणावर्जितत्रिभुवनाधि- पत्याः, नतु तेषां सामग्र्यन्तरप्रयोजनम् । तथा चाह—‘कृतप्रयत्नस्य वीरस्य सर्वा भूरङ्गनवेदी’त्यनःयासेनाक्रमणादनेनेदमपि प्रतिज्ञितम् । कदाचित्कश्चिद्ब्रूयादभि- मानान्मोहाद्वेत्यं हर्षेण प्रतिज्ञातम् । अन्यथा गिरिगुहादौ पलायितं हर्षः कथं परिभवेत् । कथं च बहुपालितामुर्वीमेको जयेदिति । तन्न । यतोऽङ्गनवेदीत्यादि । नन्वेवमपि तत्तुल्यो वीरो न भवेदित्याह—धृतेत्यादि । अथत्यादौ । भवनान्निर्जगामेति संबन्धः । मौहूर्तिका गणकाः । दण्डश्चतुरङ्ग- बलम् । तस्य यात्रा गमनम् । तत्र लग्नो मेषादिस्तस्मिन् । विशारदैः प्रवीणैः, शुक्लैश्र्व । कालधौतैः, कालवशेन धौतैश्च । शातकौम्भैः सौवर्णैः । नीललोहितोऽसि- जब वीर पुरुष प्रतिज्ञा कर लेता है तब उसके सामने पृथिवी क्या है ? आँगन की एक वेदी है, समुद्र क्या है ? एक पनाला मात्र है, पाताल क्या है ? एक स्थली है और सुमेरु क्या है ? मिट्टी का ( कीटनिर्मित ) एक टीला मात्र है । बाहुवीर्यशाली वीर के धनुष उठा लेने पर पर्वत जो नहीं झुक जाते यही आश्चर्य होता है, अन्यथा शत्रु नामधारी वराक कौवों की गणना ही क्या ? कुछ दिन बीत गए । हर्ष के ज्योतिषियों ने बड़ी मेहनत से गणना करके शुभ मुहूर्त निकाला और चारों दिशाओं की विजय के लिए दण्डयात्रा के योग्य लगन दे दिया । तब हर्ष ने शरत्कालीन मेघों के समान जल बरसाने वाले चाँदी और सोने के कुम्भों से स्नान किया । भगवान् शंकर की परम भक्ति से पूजा की । दक्षिणावर्त शिखाओं की प्रज्वलित अग्नि में हवन किया । रत्न से भरे हजारों चाँदी और सोने से भरे हजारों