हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)
Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 63, कुल 506 में से
संदर्भ में पढ़ें१८ हर्षचरितम् मानोऽपि स्वशिष्यैः, 'पुत्र, मा कृथास्तपसः प्रत्यूहम्' इति निवार्यमा- णोऽप्यत्रिणा, रोषावेशविवशो दुर्वासाः 'दुर्विनीते, व्यपनयामि ते विद्या- जनितामुन्नतिमिमाम् , अधस्ताद्गच्छ मर्त्यलोकम्' इत्युक्त्वा तच्छापोदकं विससर्ज । प्रतिशापदानोद्यतां सावित्रीम् 'सखि, संहर रोषम्^२, असं- स्कृतमतयोऽपि जात्यैव द्विजन्मानो माननीयाः' इत्यभिदधाना^३ सरस्व- त्येव न्यवारयत् । तत इत्यादि शापोदकं जग्राहेति विससर्जेति सम्बन्धः । मर्षय क्षमस्व । अनुना- थ्यमानः प्रार्थ्यमानः । प्रत्यूहं विघ्नम् । उन्नतिमिति । उच्चदेशस्थश्चाधस्तात्पतेद्यत इति समुचितेयमुक्तिः । असंस्कृतमतयः संस्काररहिताः । तब 'हे भगवन्, क्षमा करो, यह शाप देने योग्य नहीं' इस प्रकार देवताओं के प्रार्थना करने पर भी, 'पुत्र, तपस्या में विघ्न उत्पन्न न करो', इस प्रकार अत्रि द्वारा रोके जाने पर भी क्रोध के वशीभूत दुर्वासा ने कहा—'दुर्विनीते, मैं तेरे इस विद्याजनित गर्व को दूर करता हूँ, तू यहाँ से नीचे मर्त्यलोक में गिर' और शाप के जल को छिड़का । प्रतिशाप देने के लिए झट सावित्री तैयार हो गई तो सरस्वती ने यह कहा—'सखी, तू अपने क्रोध को समेट ले, संस्कार-शून्य बुद्धि होने पर भी जाति के कारण ब्राह्मण हमारे मान्य हैं' और उसे रोक रखा । अथ तां तथा शप्तां सरस्वतीं दृष्ट्वा पितामहो भगवान्कमलोत्पत्ति- लग्नम्णालसूत्रामिव धवलयज्ञोपवीतिनीं तनुमुद्वहन् , उदच्छदच्छाङ्गुली- यमरकतमयूखलताकलापेन त्रिभुवनोपप्लवप्रशमकुशापीडधारिणेव दक्षि- णेन करेण निवार्य शापकलकलम् , अतिविमलदीर्घैर्भाविक्रुतयुगारम्भसू- त्रपातमिव दिक्षु पातयन् दशनकिरणैः, सरस्वतीप्रस्थानमङ्गलपटहेनेव पूरयन्नाशाः, स्वरेण सुधीरमुवाच—'ब्रह्मन् , न खलु साधुसेवितोऽयं पन्थाः येनासि प्रवृत्तः । निहन्त्येष परस्तात् । उद्दामप्रसृतेन्द्रियाश्वसमु- त्थापितं हि रजः कलुषयति दृष्टिमनाक्षजिताम् । कियददूरं वा चक्षुरीक्षते । विशुद्धया हि धिया पश्यन्ति कृतबुद्धयः सर्वानर्थानसतः सतो वा । निसर्गविरोधिनी चेयं पयःपावकयोरिव धर्मक्रोधयोरेकत्र वृत्तिः । आलो- कमपहाय कथं तमसि निमज्जसि ? क्षमा हि मूलं सर्वतपसाम् । परदो- षदर्शनदक्षा दृष्टिरिव कुपिता बुद्धिर्न ते आत्मरागदोषं पश्यति । क
१. प्रतिशापोद्यतां सावित्री० । २. रुषम् । ३. इत्यभिदधती ।