हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

प्रथम उच्छ्वासः २५ निर्विभागतो नीतम् । शशधरकरैः स्वीकारेण करम्बितेऽत एव स्वयं गच्छन्ति । अन्यत्र चन्द्ररश्मीनां धारणेन सेवनेन किंकर्तव्यतामूढ एवमधिगलत्यार्द्रता भज- माने । केशपाशपक्षे तु विस्रंसमाने । चाषः किकीद्विविः पक्षी । हरिः सिंहः । नखरा नखाः । हेतिरायुधम् । विभावरी रात्रिः । श्वेतभानुश्चन्द्रः । अचलः, अर्था- दुदयाचलः; गोलोको रश्मिसमूहो वा । मकरमुखमिव मुखमप्रमस्येति समासः । विसंस्थुला निर्मर्यादाः । दुर्जनवञ्चिर्दाक्षिण्याः क्रूराः । क्षणभङ्गिन्य हत्याश्वासनगर्भै- यमुक्तिः । वामाश्च स्त्रिय ईदृश्य एव । निकारः परिभवः । कणिका लेशः, शर्करिका च । कलुषयति दूषयति, कालुष्यं नयति च । मानसं चेतः, सरश्च । अनवरत- मश्रुणा सिच्यमानः । अनवरतं घटसारणीप्रणालादिना नयनं प्रापणं यस्य तादृशो जलेनोच्यमानश्च । विपल्लव आपत्क्लेशः, विगतपल्लवश्च । प्ररोहति स्थिरीभवति । तरुपक्षे प्ररोहा विद्यन्ते यस्य स प्ररोहः, सहवाचरति प्ररोहतीति व्याख्या । संतापः खेदः, ऊष्मा च । मालतीकुसुमं सुमनःपुष्पमतिसुकुमारम् । महान्त उत्तमाः द्राघीयांसश्च । सुनिरङ्कुशः । मातरोऽपि जन्मभूमयः । दारुणो विषमः, काष्ठस्य च । क्रकचः करपत्रम्, हृदयं चित्तम्, मध्यं च । संस्तुतः परिचितः । सेति । सर्वनामपदं जानासीत्यादिपूर्वोक्तार्थगर्भकारेण । अभूमिरस्थानम्, अक्षेत्रं च । च्वेडो विषम् । शुमेऽशुभे वेत्यादि । सप्रतिपक्षा लोकोक्तिरियम् । 'अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासताप्याकुलः', 'गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः' इत्यादिवत् । अधिष्ठातरि स्वामिनि । प्रष्ठेऽग्रगामिनि । अपवित्रतां नयन्ति, न तु शोभां त्याजयन्ति । धामसु स्थानेषु । तपस्यन्ती तपश्चरन्ती । सज्जः प्रगुणः । आज्ञाकार्यमिति दृष्टस्वरूपः । निःसामान्यविश्रम्भभाजनतामभिव्यनक्ति सखीज- नशब्दः । श्रःश्रेयसस्य कल्याणस्य दातारम् । सुधासूतिश्चन्द्रः । कलिका तरिका । शापविरतिर्ब्रह्मणैवोक्ता । अतस्तत्र किमन्यापेक्ष्येत्याशङ्कयाह-अल्पीयसैव कालेनेति । इसी बीच सूर्य मानों सरस्वती के अवतीर्ण होने का समाचार कहने मध्यमलोक में उतरे । क्रमशः कमलिनी-समूह के मुकुलित होने के दुःख से सरोवर दुखी हो गए और दिन भी मंद पड़ने लगा । मदिरा से मदमाती कामिनियों के क्रोध के कारण टेढ़े कटाक्षों द्वारा मानों ढकेले जाने पर बड़ी शीघ्रता से तरुण वानर के मुँह के सदृश लाल वर्ण वाले संसार के एकमात्र नेत्र भगवान् सूर्य अस्ताचल के शिखर पर उतरने लगे । दिव्य आश्रमों के समीपवर्ती प्रदेश आर्द्र स्तनों वाली गौओं के झुण्ड से बहती हुई दूध की धार से धवल हो रहे थे मानों निकट में होने वाले चन्द्रोदय से बढ़े हुए क्षीरसागर की तरंगों द्वारा प्रक्षालित हो रहे हों । संध्याकालीन भ्रमण के लिए निकला हुआ, चँवर धारण किए हुए इन्द्र का हाथी ऐरावत सुवर्ण के तटों पर अपने दाँतों को पीट कर बजाता हुआ स्वच्छन्द होकर मन्दाकिनी के किनारों को खोदने लगा । आकाश लाल हो गया, मानों मार्ग में