हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

ग्राहग्रावभ्रामस्खलनमुखरितस्रोतसम्, सुषुम्णामृतशशिसुधाशीकरस्तब- कतारकिततीराम्, धिषणाग्निकार्यधूमधूसरितसैकताम्, सिद्धविरचित- वालुकालिङ्गलङ्घनत्रासविद्रुतविद्याधराम्, निर्मोकमुक्तिमिव गगनोरगस्य, लीलाललाटिकामिव त्रिविष्टपविटस्य, विक्रयवीथीमिव पुण्यपण्यस्य, दत्तार्गलामिव नरकनगरद्वारस्य, अंशूकोष्णीषपट्टिकामिव सुमेरुनृपस्य, दुगूलकदलिकामिव कैलासकुञ्जरस्य, पद्धतिमिवापवर्गस्य, नेमिमिव कृत- युगस्य सप्तसागरराजमहिषीं मन्दाकिनीमनुसरन्ती मर्त्यलोकमवततार । अपश्यच्चाम्बरतलस्थितैव हारमिव वरुणस्य, अमृतनिर्झरमिव चन्द्राच- लस्य, शशमणिनिष्यन्दमिव विन्ध्यस्य, कर्पूरद्रुमद्रवप्रवाहमिव दण्डका- रण्यस्य, लावण्यरसप्रस्रवणमिव दिशाम्, स्फाटिकशिलापट्टशयनमिवा- म्बरश्रियः स्वच्छशिशिरसुरसवारिपूर्णं भगवतः पितामहस्यापत्यं हिरण्य- वाहनामानं महानदम्, यं जनाः शोण इति कथयन्ति । दृष्ट्वा च तं राम- णीयकहृतहृदया तस्यैव तीरे वासमरचयत् । उवाच च सावित्रीम्- 'सखि, मधुरमयूरविरुतः कुसुमपांशुपटैसिकतिततरुतलाः परिमलम- त्तमधुपवेणीवीणार्णितरमणीया रमयन्ति मां मन्दीकृतमन्दाकिनीद्युतेरस्य महानदस्योपकण्ठभूमयः । पक्षपाति च हृदयमत्रैव स्थातुं मे' इति । अभिनन्दितवचना च तथेति तया तस्य पश्चिमे तीरे समवातरत् । एक- स्मिंश्च शुचौ शिलातलसनाथे तटलतामण्डपे गृहबुद्धिं बबन्ध । विश्रान्ता च नातिचिरादुत्थाय सावित्र्या सार्धमुच्चितार्चनकुसुमा स्रग्नेौ । (पुलिन- पृष्ठप्रतिष्ठितसैकतशिवलिङ्गा च भक्त्या परमया पञ्चब्रह्मपुरःसराँ सम्यग्बु- द्राबन्धविहितपरिकरां ध्रुवागीतिगर्भामवनिपवनवनगगनदहनतपनतुहिन- किरणयजमानमयीर्मूर्तीरष्टावपि ध्यायन्ती सुचिरमष्टपुष्पिकामदात् । अय- त्नोपनतेन फलमूलेनामृतरसमप्यतिशिशयिषमाणेण च स्वादिम्ना शिशि- रेण शोणवारिणा शरीरस्थितिमकरोत् । अतिवाहितदिवसा च तस्मिँल्ल- तामण्डपशिलातले कल्पितपल्लवशायना सुष्वाप । अन्येद्युरप्येनेनैव क्रमेण नक्तन्दिनमत्यवाहयत् । तत इत्यादावीदृशं मन्दाकिनीमनुसरन्ती सरस्वती मर्त्यलोकमवततारेति संब- न्धः । ध्रुवं नित्यं वियत् । तस्मादावृत्ताम् । ध्रुवस्तारकाविशेषो ध्रुवाख्यित्यस्थानाद्वा विष्णोर्वा, अवावूरू पश्चाद्भागौ सक्थिनी ध्रुवे वा, तयोः प्रकर्षेण वृत्तां परिवर्त्तुलां वा ।