हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संकेत एवं जगन्नाथ पाठक सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)

८८ हर्षचरितम् लग्नपूर्तयोऽत्यन्तवृद्धाः, क्वचिदचलोपयुक्तशिलाजतवः, क्षयिणः क्वचि- त्सर्वरसभुजः पीवानः, क्वचिद्दग्धगुग्गुलवो रौद्राः, क्वचिज्ज्वलितनेत्रदहन- दग्धसकुसुमशरमदनाः कृतस्थाणुस्थितयः, चटुलशिखानर्त्तनारम्भार- भटीनटाः क्वचिच्छुष्ककासारसृतिभिः स्फुटन्नीरसनीवारबीजलाजवर्षि- भिर्ज्वालाञ्जलिभिरर्चयन्त इव घर्मघृणिम्, अघृणा इव हठहूयमानकठोर- स्थलकमठवसाविस्रगन्धगृध्नवः, स्वमपि धूममम्भोदसमुद्भूतिभियेव भक्षयन्तः सतिलाहुतय इव स्फुटद् बहलबालकीटपटलाः कक्षेषु, श्वित्रिण इव प्लोषविचटद्वल्कलधवलशम्बूकशुक्तयः, शुष्केषु सरःसु, स्वेदिन इव विलोयमानमधुपटलगोलगलितमधूच्छिष्टवृष्टयः काननेषु, खलतय इव क्षीयेत नान्यथा ।।' इति । क्षयो विनाशः, व्याधिभेदश्च यक्ष्माख्यः । रसः सलि- लादिः । अत एव पीवानः । अन्यथा कथं सलिलादिभक्षणशक्तिवममीषां प्रस- ज्येत् । ये च मधुरादिसर्वरसानुपभुञ्जते ते स्थूला भवन्ति । रौद्रा भीषणाः, रुद्र- भक्ताश्च । नेत्राणां मूलानां दहनेन दग्धाः सकुसुमाः काण्डानि मदना वृक्षभेदाश्च यैः । स्थाणुश्छिन्नशाखो वृक्षः, शिवश्च । स्थितिः स्थानम् व्यवहारश्च । स्थाणुनापि नयनाग्निना सकुसुमशरः कामो दग्धः । चटुलत्वेन नर्त्तनाम्मः, रवश्च । शुष्कतवा- च्चटुलादेरारभटीग्रहणम् । कासाराणि नड्वलास्तेषु याः सृतयः । क्वचित् 'स्मृतयः' इति पाठः । इतरत्र तु—शुष्ककं शुष्कगीतं मुष्ठुमादि । आसायंन्त इत्यासाराः । आसारितानि यद्यपि गीयन्त एव, तथापि 'वर्धमानमथप्रोह ताण्डवं यंत्र योज्यते' इति । ताण्डवं ह्यारभटीप्रधानम् । अर्चयन्त इवेति । तेषां तदभिमुखत्वात् । घर्म- घृणिः सूर्यः । अघृणा अजुगुप्साः । कमठः कूर्मः । 'विस्रं स्यादामगन्धि यत्' गृध्नवो लम्पटाः । समुद्भूतिः संभारः । धूमात्किल मेघोत्पत्तिमॅघाः शमयन्ति । कीटाः कृमयः । प्लोषो दाहः । वल्कलशब्दस्त्वगुपलक्षणार्थः । शम्बूकाः शक्तिमन्तः प्राणि- भेदाः । मधुपटलगोलो माक्षिककरण्डः । मयूच्छिष्टं सिक्यकम् । खलतयः खल्वाटाः । वाली नट बन जाती (ये नट भी 'चटुलशिखानर्तन करते हैं), कहीं सूखे जलाशयों में फैल कर नीरस नीवार नामक धान के जावे की तरह अपनी ज्वालाओं अंजलियों से भगवान् सूर्य की मानो पूजा करतीं । घृणारहित की भाँति कठोर स्थलकमठों के पकते हुए हृदय-मांस के लिए मानों लालायित हो रही थीं मानों मेघों के उठ जाने के भय से अपने धूम को खाती जा रही थीं। घासों में आग लग जाने से छोटे-छोटे कीड़े पकड़-पकड़ कर फूटने लगे मानों अग्नि में जल की आहुति पड़ रही हो । सूखे हुए सरोवरों में उजले उजले घोंघे और सीपियाँ आग से इस तरह चटक रही थीं मानों श्वेत कुष्ठ के रोगी की चमड़ी हों । जंगलों में आग मधुमक्खियों के छाते को उजाड़ रही थी, उनसे मधु की धार इस प्रकार बरसने लगी मानों आतप से पीड़ितों (अग्नियों) का पसीना बहने लगा । विस्तीर्ण बहुत