हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संकेत एवं जगन्नाथ पाठक सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)
Harshacharitam of Mahakavi Banabhatta with Sanket and Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट द्वारा
पृष्ठ 62, कुल 184 में से
संदर्भ में पढ़ेंविबुधैः, ‘उपाध्याय ! स्खलितमेकं क्षमस्व’ इति बद्धाञ्जलिपुटैः प्रसाद्य- मानोऽपि स्वशिष्यैः, ‘पुत्र, मा कृथास्तपसः प्रत्यूहम्’ इति निवार्यमा- णोऽप्यत्रिणा, रोषावेशविवशो दुर्वासाः ‘दुर्विनीते ! व्यपनयामि ते विद्या- जनितामुन्नतिमिमाम्, अधस्ताद्गच्छ मर्त्यलोकम्’ इत्युक्त्वा तच्छा- पोदकं विससर्ज ।¹ प्रतिशापदानोद्यतां सावित्रीम् ‘सखि, संहर रोषम्², असंस्कृतमतयोऽपि जात्यैव द्विजन्मानो माननीयाः’ इत्यभिदधाना³ सरस्व- त्येव न्यवारयत् । अथ तां तथा शप्तां सरस्वतीं दृष्ट्वा पितामहो भगवान्कमलोत्पत्ति- लग्नमृणालसूत्राभिव धवलयज्ञोपवीतिनीं तनुमुद्वहन्, उद्गच्छदच्छा- ङ्गुलीयमरकतमयूखलताकलापेन त्रिभुवनोपप्लवप्रशमकुशापीडधारि-
नाद्यमानः प्रार्थ्यमानः। प्रत्यूहं विघ्नम्। उन्नतिमिति। उच्चदेशस्थश्चाधस्तान्नीयत इति समुचितेयमुक्तिः। असंस्कृतमतयः संस्काररहिताः। अथेत्यादौ भगवान्पितामहः सुधीरमुवाचेति सम्बन्धः। तथेति। तेन प्रकारेण निरपराधां सरस्वतीमित्यर्थः। धवलयज्ञोपवीतिनीमिति। प्रशंसायां नित्ययोगे वा मत्वर्थीयः। 'बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः' इतिवत्। अन्यथा कर्मधारये कृते मत्व- र्थीय एकवृद्धद्यनुमितौ बहुव्रीहौ प्रतिपत्तिर्मवतीति। इतरत्र तु·बुद्धिद्वयमिति लघुत्वा- त्प्रक्रमस्तेत्युक्तम्। उद्गच्छन्नच्छाङ्गुलीयमरकतस्य मयूखलताकलापो यस्य तेन करेण आपीडः समूहः। पातं विन्यासम्। पातयन्कुर्वन्। अत्र हि धात्वर्थंगनानुष्ठानमात्र-
करने पर भी, 'आचार्य एक अपराध क्षमा करें' इस प्रकार अपने शिष्यों से प्रसन्न किये जाने पर भी 'पुत्र, तपस्या में विघ्न न करो', इस प्रकार अत्रि द्वारा रोके जाने पर भी क्रोध के वशीभूत दुर्वासा ने कहा—'दुर्विनीते, मैं तेरे इस विद्याजनित गर्व को दूर करता हूँ, तू नीचे मर्त्यलोक में जा और शाप के जल को छिड़क।' प्रतिशाप देने के लिए सावित्री तैयार हो गई तो सरस्वती ने 'सखी, तू अपने क्रोध को समेट ले, संस्कारशून्य बुद्धि होने पर भी जाति के कारण ही ब्राह्मण हमारे मान्य हैं' यह कहते हुए रोक दिया। तब पितामह भगवान् ब्रह्मा ने दुर्वासा के शाप से ग्रस्त सरस्वती को देखा। उनके शरीर पर सफेद जनेऊ ऐसा लगता था मानों कमल में उत्पत्ति के होने से उसके मृणाल
१. प्रतिशापोद्यतां सावित्री०। २. रुषम्। ३० इत्यभिदधती।