हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संकेत एवं जगन्नाथ पाठक सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)

५२ हर्षचरितम्

लोकानामुपरि, यस्मिन्नेवंविधानि भवन्ति त्रिभुवनभूषणानि सकलगुण- ग्रामगुरूणि रत्नानि । तथा हि—तस्य मुखलावण्यप्रवाहस्य निष्यन्द- बिन्दुरिन्दुः । तस्य च चक्षुषो विक्षेपाः कुमुदकुवलयकमलाकाराः । तस्य चाधरमणेर्दीधितयो विकसितबन्धूकवनराजयः । तस्य चाङ्गरूप- परभागोपकरणमनङ्गः । पुण्यभाञ्जि तानि चक्षूंषि चेतांसि यौवनानि वा स्त्रैणानि, येषामसावविषयो दर्शनस्य । क्षणं नु दर्शयता तमन्यजन्मानितेनेव मे फलितमधर्मेण । का प्रतिपत्तिरिदानीम् ? इति चिन्तयन्त्येव कथंकथमप्युपजातनिद्रा चिरात्क्षणमशेत । सुप्ता च तमेव दीर्घलोचनं ददर्श । स्वप्नासादितद्वितीयदर्शना चाकर्ण- कृष्टकार्मुकेण मनसि निर्दयमताड्यत मकरकेतुना । प्रतिबुद्धा

विशेषमाह । तदुक्तम्—'अङ्गप्रत्यङ्गलीलाभिर्वाक्चेष्टासहितेक्षणैः । नास्त्यन्यः सदृ- शस्तेन तदेतद्गुणकीर्तनम् ॥' इति । गुणा वैदग्ध्यादयः, सूत्राणि च । तद्गणे- गुरूणि बहुमानभाञ्जि इतरत्र तु तिष्ठतु तावदेकः । गुणग्रामस्यापि गुणिरूपिणो नापि दुर्वाहानीति यावत् । तस्येति । पूर्वानुभूतस्य बिन्दुरिति न केवलं लावण्य- प्रवाहाभिप्रायेण यावत्सन्निवेशसादृश्यात् । विक्षेपाः परतः प्रेरणानि । कुमुदेत्याद्यु- क्तं शुक्लकृष्णरक्तरुचित्वाच्चक्षुषो दीधितय इति मणिशब्दाभिप्रायेण । विकसितेति शब्देन लौहित्यातिशयमाह । अङ्गानि विद्यन्ते यस्य तदङ्गं शरीरम् । परभागो वर्ण- स्य वर्णान्तरेण शोभातिशयः । स्त्रैणानि स्त्रीसम्बन्धीनि । का प्रतिपत्तिः किमनुष्ठेयम् । मदन—इत्यादिनोद्वेगरूपं पञ्चममवस्थाभेदनाह । यदुक्तम्—'आसने शयने वापि न हृष्यति न तुष्यति । नित्यमेवोत्सुका च स्यादुद्वेगस्थानमाश्रिता ॥ चिन्तानिःश्वास-

लोकों में बढ़ा-चढ़ा-सा, जहां त्रिभुवन के भूषण, समस्त गुणों के गौरव से भरे, ऐसे-ऐसे रत्न पड़े हैं, जैसा कि—चन्द्रमा उसके लावण्य-प्रवाह का चूआ हुआ एक बिन्दु ही है। उसके नेत्रों के विक्षेप ही तो सफेद, काले और लाल कमलों के आकार हैं । उस अधरमणि की कान्ति ही तो बन्धूक की खिली हुई वनराजि है । कामदेव इसके अंग के शोभातिशय का साधन है । उन युवतियों की आँखें, चित्त एवं यौवन पुण्य- वान् हैं जिन्होंने इसके दर्शन नहीं किए । मानों दूसरे जन्म का उत्पन्न अधर्म फलित हो गया, जो मैंने क्षण भर इसके दर्शन किए । इस समय क्या करूँ ?' यह सोच ही रही थी कि किसी-किसी तरह बहुत देर बाद नींद आ गई और क्षण भर सोई रही । सोने पर भी उसी दीर्घलोचन दधीच को देखा । स्वप्न में उसने दूसरी बार दधीच को देखा तो मानो