हठयोग प्रदीपिका (योगी स्वात्माराम - ज्योत्स्ना टीका सहित सटीक)

INDEX OF HALF-VERSES 101 PAGE PAGE पूर्ववत् कुम्भयेत् प्राणं ६१ बद्धो येन सुषुम्नायां ९३ प्रगृह्य तिष्ठेत् परिवर्तिताङ्गः १७ बध्नाति हि सिराजालं ९९ प्रणम्य श्रीगुरुं नाथं ३ बन्धत्रयमनायासात् २४ प्रनष्टश्वासनिश्वासः १४७ बन्धत्रयमिदं श्रेष्ठं १०१ प्रनष्टसर्वसंकल्पः १२६ बन्धत्रितयसंधानं २८ प्रपूर्य सूर्यात् परिधानयुक्त्या ११५ बन्धनाय च मूढानां ११३ प्रबुद्धायां महाशक्तौ १२७ बन्धो जालंधराख्योऽयं ९८ प्रयाति सुतरां स्थैर्यं १७१ बलात्कारेण गृह्णीयात् ११४ प्रसारितं पदं कृत्वा ७५ बहु कदशनभुक्त १९ प्रसार्य पादौ भुवि दण्डरूपौ १८ बाध्यते न स कालेन ८६ प्रहरणमपि सुकरं स्यात् १७४ बाह्यचिन्ता न कर्तव्या १५८ प्राणं चेदिडया पिबेत् ३८ बाह्यवायुर्यथा लीनः १५६ प्राणं सूर्येण चाकृष्य ३७ बाह्ये मण्डपवेदिकूप० ११ प्राणस्य शून्यपदवी ७३ बिन्दुस्थैर्यात् सदा सत्त्वं १४६ प्राणाणिले सावधाने २३ बिलं प्रविष्टेव ततः ९८ प्राणापानौ नादबिन्दू ९६ बोधयित्वा सुषुम्नायां १४२ प्राणायामं ततः कुर्यात् ३६, ५१ ब्रह्मग्रन्थेर्भवेद् भेदः १६३ प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तः ६९ ब्रह्मचर्यरतस्यैव ११८ प्राणायामेन युक्तेन ४३ ब्रह्मचारी मिताहारी २९ प्राणायामैरेव सर्वे ५१ ब्रह्मद्वारमुखे सुप्तां ७४ प्राणायामोऽयमित्युक्तः ७० ब्रह्मनाडीमुखे संस्थ० ६६ प्राणो मनो द्वयमिदं १२९ ब्रह्मादयोऽपि त्रिदशाः ५२ प्रातःस्नानोपवासादि ३१ प्रातर्मध्यंदिने सायं ३८ भद्रासनं भवेदेतत् २८ प्रोक्तं गोरक्षनाथेन १६१ भवन्ति विविधा रोगाः ४३ बद्धं तु नादबन्धेन १७१ भवेच्चित्तलयान्नन्दः १५० बद्धं विमुक्तचाञ्चल्यं १७३ भवेत् कूर्मवदुत्थानः १७ बद्धः खेचरतां धत्ते १४६ भवेत् सत्त्वं च देहस्य ६२ बद्धपद्मासनो योगी ३७ भवेद् वीर्यवती गुप्ता ८

102 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ PAGE PAGE भस्त्रावल्लोहकारस्य ५० मनोमत्तगजेन्द्रस्य १७१ भस्त्रिका भ्रामरी मूर्च्छा ५४ मनो यत्र विलीयेत १४४ भानुकी नारदेवश्च ७ मन्थानो भैरवो योगी ७ भानोराकुञ्चनं कुर्यात् ११७ मन्दाग्निसंदीपन० ५० भुज्यते शिवसंप्रीत्यै २९ मरणं तस्य निष्क्रान्तिः ३५ मोक्त्री सुषुम्ना कालस्य १४१ मरणं बिन्दुपातेन १०६ भोजनमहितं विद्यात् ३१ मलाकुलासु नाडीषु ३६ भ्रान्त्या बहुमतध्वान्ते ३ महति श्रूयमाणेऽपि १६९ भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिः ८३ महाक्लेशादयो दोषाः ७७ भ्रुवोर्मध्ये शिवस्थानं १५५ महाबन्धस्थितो योगी ८१ महामुद्रां च तेनैव ७७ मकरन्दं पिबन् भृङ्गः १७० महामुद्रा महाबन्धः ७४ मण्डलाद् दृश्यते सिद्धिः ११८ महामुद्रामहाबन्धौ ८१ मतमत्र तु केषांचित् ८० महावेधोऽयमभ्यासात् ८२ मत्स्येन्द्रपीठं जठर० १८ महाशून्यं तदा याति १६५ मध्यचक्रमिदं ज्ञेयं १०० मारुतं धारयेद् यस्तु २७ मध्ये पश्चिमतानेन ५५ मारुतस्य लयो नाथः १४७ मध्ये मर्दलशङ्खोत्था १६९ मारुतस्य विधिं सर्वं १२० मनःपारदमाप्नोति १७३ मारुते मध्यसंचारे ५३ मनः प्राणलये कश्चित् १४७ मासार्धेन न संदेहः ८८ मनःस्थैर्ये स्थिरो वायुः १४६ मुक्तासनं वदन्त्येके २२ मनश्च बध्यते येन १४३ मुक्तासने स्थितो योगी १६२ मनसा मन आलोक्य १५७ मुखं संयम्य नाडीभ्यां ६० मनसो विलये जाते १६० मुखं संयम्य यत्नेन ६४ मनसो ह्युन्मनीभावाद् १६० मुखाद्विर्गमयेच्चैषा ४८ मनस्तत्र लयं याति १७५ मुखेनाच्छाद्य तद्द्वारं ११३ मनो दृश्यमिदं सर्वं १६० मुख्यं सर्वासनेष्वेकं २२ मनोन्मन्यै नमस्तुभ्यं १६१ मुद्रेयं खलु शांभवी १४९ मनोऽभिलषितं योग्यं ३३ मुहूर्तद्वयपर्यन्तं ११७

INDEX OF HALF-VERSES 103 PAGE PAGE मूर्च्छितो हरते व्याधीन् १४६ यथोदरं भवेत् पूर्णं ६५ मूर्द्ध्नः षोडशपत्रपद्म ० ९१ यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात् ४४ मूलस्थानं समाकुञ्च्य १०० यदा श्रमो भवेद् देहे ६५ मृतवत् तिष्ठते योगी १७७ यदा संक्षीयते प्राणः १२५ मृतावस्था समुत्पन्ना ८२ यदि नारी रजो रक्षेत् ११० मृत्युघ्नं च सुखोपायं १२३ यमेष्विव मिताहारं २२ मृत्युवक्त्रगतस्यापि ११७ यस्तत्त्वान्तो निराकारः १७५ मृदुलं धवलं प्रोक्तं ११५ याममात्रं तु यो नित्यं १०३ मेण्ढ्रादुपरि विन्यस्य २२ यावत् केवलसिद्धिः स्यात् ७० मेन्द्रेणाकर्षयेदूर्ध्वं १०७ यावत्तुल्या भवेत् संख्या ७७ मेदश्लेष्माधिकः पूर्वं ४४ यावद् दृष्टिर्भ्रुवोर्मध्ये ५२ मेहनेन शनैः सम्यक् १०५ यावद् ध्याने सहजसदृशं १८१ मोचनं नेत्ररोगाणां ४९ यावद् बद्धो मरुद् देहे ५२ यावद् बिन्दुः स्थिरो देहे १०६ यतो मरुत् तत्र मनः० १४४ यावद् वायुः स्थितो देहे ३५ यत्किंचित् स्रवते चन्द्रात् १०१ यावन्नैव प्रविशति १८१ यत्किंचिन्नादरूपेण १७५ युक्तं युक्तं च बध्नीयात् ४३ यत्नतः शस्तनालेन १०५ युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं ४३ यत्नतस्त्राटकं गोप्यं ४९ युवा भवति वृद्धोऽपि ९७ यत्प्रालेयं प्रहितसुषिरं ९१ युवा वृद्धोऽतिवृद्धो वा ३३ यत्र कुत्रापि वा नादे १७० येन त्यजेत् तेन पीत्वा ३७ यत्र दृष्टिर्लयस्तत्र १४८ येन मार्गेण गन्तव्यं ११३ यथा दण्डहतः सर्पः ७६ येन संचालिता शक्तिः ११८ यथा लगति कण्ठात् तु ६१ योगिनः सहजावस्था १२८ यथा लगति हृत्कण्ठे ६४ योगिनीचक्रसंमान्यः ६२ यथा सिंहो गजो व्याघ्रः ४३ योगी जरावियुक्तः सन् ५५ यथा सुषुम्नानाडीस्थाः ३६ योगीन्द्राणामेवमभ्यास ० ६७ यथेष्टं धारणं वायोः ४४ योगी स्थाणुत्वमाप्नोति ३५ यथैव लोहकारेण ६५ योनिस्थानकमङ्घ्रि० २१

104 HAṬHAYOGAPRADĪPIKĀ PAGE PAGE यो मनःसुस्थिरीभावः ५३ वज्रोलीमैथुनादूर्ध्वं १०८ वज्रोल्यभ्यासयोगेन १११ रक्षेदाकुञ्चनादूर्ध्वं १११ वपुःकृशत्वं वदने ७२ रममाणमपि क्षिप्तं १७० वर्जयेद् दुर्जनप्रान्तं ३१ रसनामूर्ध्वगां कृत्वा ८६ वलितं पलितं चैव १०३ रसस्य मनसश्चैव १४५ वलीपलितवेपघ्नः ८२ रसो बद्धो मनो बद्धं १४५ वल्लभं सर्वसिद्धानां ७५ राजदन्तस्थजिह्वायां ८० वसिष्ठाद्यैश्च मुनिभिः १५ राजयोगं विना पृथ्वी १२० वस्तिकर्मप्रभावेण ४७ राजयोगं विना मुद्रा १२० वह्नित्रुद्धिकरं चैव ८३ राजयोगः समाधिश्च १२५ बह्निस्त्रीपथिसेवानां ३१ राजयोगपदं चापि ७१ वातपित्तश्लेष्महरं ६६ राजयोगपदं प्राप्तुं १६७ वामोरूमूलार्पितदक्षपादं १७ राजयोगमजानन्तः १६६ वामोरूपरि दक्षिणं च २४ राजयोगसमारूढः १७६ वामोरूपरि संस्थाप्य ७९ राजयोगस्य माहात्म्यं १२६ वायुः परिचितो यस्मात् १४२ रुद्रग्रन्थि यदा भित्त्वा १६६ वायूनां गतिमावृत्य ८१ रुद्राणी वा परा मुद्रा ११९ वारंवारं यथा चोर्ध्वं ९६ रूपलावण्यसंपन्ना ८१ वारं वारमपानमूर्ध्वं २६ रेचकं पूरकं मुक्त्वा ७० विचित्रः क्वणको देहे १६३ रेचयेच्च ततोऽन्येन ३७ विचित्रकुम्भकाभ्यासात् ५३ रेचयेन्मूर्च्छनाख्येयं ६८ विचित्रगुणसंधायि ४५ विधिवत् कुम्भकं कृत्वा ३७, ६६ लयोद्भवमिदं सौख्यं १६६ विधिवत् प्राणसंयामैः ५३ लयो लय इति प्राहुः १४८ विभ्राजते प्रोन्नतराज० १ विविधैरासनैः कुम्भैः १२७ वज्रासने स्थितो योगी ११६ विशेषेणैव कर्तव्यं ६७ वज्रोलीं यो विजानाति १०४ विषाणि शीतली नाम ६३ वज्रोलीमभ्यसेत् सम्यक् १०९ विषैर्विमुच्यते योगी ८६

INDEX OF HALF-VERSES 105 PAGE PAGE विष्णुग्रन्थेस्ततो भेदात् १६५ षट्कर्मनिर्गतस्थौल्य० ५१ विस्मृत्य सर्वमेकाग्रः १७३ षण्मासमभ्यसेन्मृत्युं ९४ वेगाद्धोषं पूरकं भृङ्गनादं ६७ षण्मासाद्रसनामूल० ८५ वेगेन पूरयेच्चापि ६४ वेदशास्त्रपुराणानि १४९ संकल्पमात्रकलनैव १५८ व्रजत्यूर्ध्वं हृतः शक्त्या ८७ संकल्पमात्रमतिं १५८ व्यात्तवक्त्रो निरीक्षेत २७ संपूर्णहृदयः शून्ये १६४ व्याधीनां हरणं जरान्त० ९० संप्राप्तयोगनिद्रस्य १५५ संस्थिता व्योमचक्रे या १५४ शक्तः केवलकुम्भेन ७० स एव श्रीगुरुः स्वामी १२१ शक्तिमध्ये मनः कृत्वा १५७ सति वज्रासने पादौ ११६ शङ्खदुन्दुभिनादं च १७७ सदा नादानुसंधानात् १७६ शनैर्घाणरन्ध्राभ्यां ६३ सदा सिद्धासनाभ्यासात् २३ शनैः शनैः प्रकुर्वीत १०५ सद्यः प्रत्ययसंधायी १६७ शनैरशीतिपर्यन्तं ३८ सबाह्याभ्यन्तरे व्योम्नि १५५ शवासनं श्रान्तिहरं २० स बिन्दुस्तद्रजश्चैव १११ शुद्धसुषुम्नासरणी १६२ समर्थोऽयं नियमने १७१ शुण्ठीपटोलकफलादिक० ३२ समहस्तयुगो भूमौ ८२ शुद्धिमेति यदा सर्वं ३६ समादाय ततस्तेन ८४ शृणुयाद् दक्षिणे कर्णे १६२ समाधिमार्गाः कथिताः १६० श्मशानं शांभवी मध्य० ७४ सम्यक् पद्मासनं बद्ध्वा ६४ श्रवणपुटनयन० १६२ सम्यक् शिक्षावतामेव ८३ श्रीआदिनाथमत्स्येन्द्र० ६ सम्यग् गात्रसमुद्भूत० ६७ श्रीआदिनाथाय नमोऽस्तु १ सर्वं च खमयं कृत्वा १५७ श्रीआदिनाथेन सपाद० १६१ सर्वचिन्तां परित्यज्य १५८, १७२ श्रीशांभव्याश्च खेचर्याः १५० सर्वदा पूजयेल्लिङ्गं १५२ श्रूयते प्रथमाभ्यासे १६८ सर्वाण्यपि हठाभ्यासे ३४ श्रेष्ठं तत्रापि च सुखे २१ सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः १७७ श्लेष्मदोषहरं कण्ठे ६१ सर्वेषां योगतन्त्राणां ७३

106 HATHAYOGAPRADĪPIKĀ PAGE PAGE सर्वेषां हठतन्त्राणां १०१ सुषुम्ना शून्यपदवी ७४ सर्वेषामेव बन्धानां ९५ सुस्निग्धमधुराहारः २९ सर्वे हठलयोपायाः १७६ सूत्रं वितस्ति सुस्निग्धं ४८ सलिले सैन्धवं यद्वत् १२५ सूर्यभेदनमुज्जायी ५४ सव्यगुल्फं तथा सव्ये २८ सूर्याचन्द्रमसोरनेन ३८ सव्यदक्षिणनाडीस्थः १५३ सूर्याचन्द्रमसोर्मध्ये १५४ सव्याङ्गे तु समभ्यस्य ७९ सूर्याचन्द्रमसौ धत्तः १४१ सव्ये दक्षिणगुल्फं तु १६ सृष्टिसंहारकर्तासौ १६६ सशैलवनधात्रीणां ७३ सोमसूर्याभिसंबन्धः ८२ सहजोलिरियं प्रोक्ता १०८ सोमाद् यत्रोदिता धारा १५४ सहजोलिश्चामरोलिः १०७ सोऽयमेवास्तु मोक्षाख्यः १४७ सहितः केवलश्चेति ६९ स्थाणुः संयमितेन्द्रियः २१ साध्यते न स केनापि १७७ स्थित्वा सदैव सुस्थाने १४० सा भवेत् खेचरी मुद्रा ८५ स्नुहीपत्रनिभं शस्त्रं ८४ सा यावद् भ्रूमध्यं स्पृशति ८४ स्वस्थाने स्थिरतामेति १५६ सा शक्तिर्जीवभूतानां १४८ स्वस्थो जाग्रदवस्थायां १७९ सा शक्तिश्चालिता येन ११३ स्वात्मारामोऽथवा योगी ५ सिंहासनं भवेदेतत् २८ स्वावगम्यो लयः कोऽपि १४८ सिद्धं पद्मं तथा सिंहं २१ स्वेच्छया वर्तमानोऽपि १०४ [सिद्धान्तवाक्यश्रवणं] १४ सिद्ध्यत्येव महाकायः १५६ हठं विना राजयोगः ७१ सीत्कां कुर्यात् तथा वक्त्रे ६२ हठप्रदीपिकां धत्ते ३ सुगन्धो योगिनो देहे १०६ हठविद्यां हि मत्स्येन्द्र० ५ सुप्ता गुरुप्रसादेन ७३ हठविद्या परं गोप्या ८ सुराज्ये धार्मिके देशे १० हठस्य प्रथमाङ्गत्वात् १४ सुषिरं ज्ञानजनकं ९२ हरति सकलरोगान् १९ सुषुम्नायै कुण्डलिन्यै १६१ हस्तौ तु जान्वोः संस्थाप्य २७ सुषुम्नावदनं भित्त्वा ५३ हिक्का श्वासश्च कासश्च ४३ सुषुम्नावाहिनि प्राणे १२६, १४२ हेतुद्वयं तु चित्तस्य १४३ सुषुम्ना शांभवी शक्तिः १४२