भारतकोश
जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary

वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished588 पृष्ठ

पृष्ठ 103, कुल 588 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 103

वियोनिजन्माद्यध्यायः ॥ ३ ॥ ७७ निषेकानन्तरं द्वादशे वर्षे प्रसवो वाच्यः । एतद्योगद्वयमधुना मानुषयोनौ प्रायो न दृश्यते । इह = निषेकप्रकरणे निगदितं = ग्रहयोगाद्विशायच्छुभाशुभमुक्तं तत्सकलं, सूतिकालेऽपि = जन्मकाले, अपि-शब्दात्प्रश्नकाले च युक्त्या = विवेकपूर्वकं चिन्त्यमिति ॥ ४४ ॥ गर्भाधानके समय चन्द्रमा जिस राशिमें जिसके द्वादशांशमें हो उतनी ही संख्या वाली राशिमें द्वादशांशवाली राशिके आगे दशवें मासमें चन्द्रमाके होनेपर जन्म कहे । जैसे किसीका गर्भाधानकालिक चन्द्रमा सिंह राशिमें वृषके द्वादशांशमें है, सिंहसे वृष १० वां है, इसलिये वृषसे १० वीं कुम्भराशिमें चन्द्रमा जब १० वें मासमें होगा तो जन्म होगा । दिन तथा रात्रि-संज्ञक निषेकलग्नका नवांश जितना बीता हो उसके अनु- पातसे प्राप्त दिन, रात्रिके बीतने पर जन्म कहना चाहिये । संस्कृत टीकामें उदाहरणसे स्पष्ट समझें । (सु० शा० कार ) ॥ ४३ ॥ आधानलग्नमें यदि शनिका नवांश हो और शनि सप्तम स्थानमें बैठा हो तो तीन वर्षमें प्रसव होता है । यदि चन्द्रमा का नवांश आधानके लग्नमें हो और चन्द्रमा सप्तम स्थानमें बैठा हो तो बारहवें वर्षमें प्रसव होगा । इस निषेकप्रकरणमें हीनाधिक अङ्ग और पित्रादिकके कष्टके योग कहे हैं, वे जन्म तथा प्रश्नमें भी युक्तिसे विचार करके कहे ॥ ४४ ॥ ३ वर्षे प्रसवयोगः । १२ अब्दे प्रसवयोगः ।

३ वर्षे प्रसवयोगः१२ अब्दे प्रसवयोगः
लग्न (१): ल, श२पं<br>सप्तम (७): श.लग्न (१): ल श२ं<br>सप्तम (७): च.

अथ संस्कारविहीनपुत्रजन्मज्ञापका योगाः । पितृकर्मेश्वरौ दुःस्थौ देहेशे बलसंयुते । विना सीमन्तकर्मादि जातः पुत्रो न संशयः ॥ लाभे पापे पापगृहे न सीमन्तयुतो भवेत् ॥ ४५½ ॥ ग्रन्थकर्त्रा 'पितृ' इति पञ्चमभावस्य संज्ञा कृता 'धीदेवराजपितृनन्दनपञ्चकानि' ( १ अ०, ५० श्लो० ) इति । परञ्च सर्वार्थचिन्तामणौ— “दुःस्थानगौ कर्मशुभाधिनाथौ बली विलग्नाधिपतिस्तदानीम् । सीमन्तकर्मादि विनैव जातो भवेन्नरः प्राथमिकोऽपि तत्र । लाभे सपापे त्वथ तद्गृहे वा जातो नरः प्राथमिकोऽपि तत्र” ॥ इत्यवलोक्यते । तेन 'पितृकर्मेश्वरौ' इत्यत्र धर्मकर्मेश्वराविति बोध्यम् । तथा सति जन्मकाले नवमेशदशमेशौ दुःस्थौ = षडष्टव्ययगतौ । शेषं स्पष्टमेवेति ॥ ४५½ ॥ जन्मकालमें नवमेश और दशमेश दुष्ट स्थानमें हों, लग्नेश बली हो तो सीमन्त आदि कर्मके बिना ही पुत्र उत्पन्न हुआ कहे । एकादश स्थानमें पापग्रह हो या एकादश पापगृह हो तो उस बालकको सीमन्त संस्कारसे हीन समझे ॥ ४५½ ॥ अथ पितुरसन्निधौ जन्मयोगाः । पितुर्जातः परोक्षस्य लग्नमिन्दावपश्यति । विदेशस्थस्य चरभे मध्याह्नद्वे दिवाकरे ॥ ४६ ॥