भारतकोश
जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary

वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished588 पृष्ठ

पृष्ठ 496, कुल 588 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 496

४७० सटीकजातकपारिजाते- लग्न या चन्द्रमासे दशम स्थानका स्वामी चन्द्रमाके अंशमें हो तो जलमें उत्पन्न होने वाले वस्तु (शंख, सुतुही, मोती, सिं‍हारा, तिन्नी, मत्स्य) के व्यापारसे, कृषि (खेती) से, मिट्टीके खिलौना, बाजा आदि विनोदसे, राजाकी स्त्रीसे वित्त प्राप्ति होनेसे या वस्त्रके खरीदनेसे जीविका होती है ॥ ४५ ॥ लग्नसे वा चन्द्रसे दशमाधीश मङ्गलके अंशमें हो तो धातु (सोना, चांदी, तामा, पीतल आदि) के व्यापारसे, लड़ाईसे, कोयला तथा राखीके व्यापारसे, कलहसे, चोरीसे, साहससे वह जीता है ॥ ४६ ॥ लग्न या चन्द्रमासे दशमेश बुधके अंशमें हो तो शिल्प (कारीगरी) से, काव्य, पुराण, धर्मशास्त्रके मार्गसे, ज्योतिष शास्त्रसे, दूसरेके निमित्त वेद पढ़नेसे, जपसे, पुरोहितीसे, यज्ञकरानेसे जीविका हो ॥ ४७ ॥ लग्न या चन्द्रमासे दशमेश यदि गुरुके अंशमें हो तो ब्राह्मण-देवताकी सेवा करनेसे, अध्यापकीसे, पुराण-शास्त्र-धर्म ग्रन्थके नीति मार्गसे, धर्मोपदेशसे जीविका हो ॥ ४८ ॥ लग्न या चन्द्रमासे दशमेश शुक्रांशमें हो तो सुवर्ण, मणि, हाथी, घोड़ा, गायके व्यापार से, गुड़-चावल-नमक-दधि-खरीदनेसे, स्त्रियोंके प्रलोभनसे पण्डित लोग जीवन कहते हैं ॥ लग्न या चन्द्रमासे दशम स्थानका स्वामी शनैश्चरके अंशमें हो तो निन्दित मार्ग की वृत्तिसे लकड़ीके शिल्पसे, वधसे, बोझा ढोनेसे, लोगोंके ठगनेसे, परस्पर वैरसे, जीवन होता है ॥ ५० ॥ सौम्यैश्चतुष्केन्द्रगृहोपयातैः कुलोत्तमा वंशकरा नृपालाः ॥ सर्वज्ञधीवित्तयशोगुणाढ्या नरा नृपप्रीतिकराश्च वा स्युः ॥ ५१ ॥ इदानीं चतुर्षु केन्द्रेषु शुभै राजयोगमाह—सौम्यैरिति । सौम्यैः = शुभग्रहैः (गुरु- बुध-शुक्लचन्द्रैः) चतुष्केन्द्रगृहोपयातैः = चतुर्ष्वपि केन्द्रेषु (१।४।७।१०) यथा सम्भवं व्यवस्थितैः कुलोत्तमाः = स्वकीयकुले मान्याः, वंशकराः = कुलोपचयकराः, सर्व- ज्ञधीवित्तयशोगुणाढ्याः = सर्वज्ञत्वबुद्धिधनकीर्तिगुणगणैः सहिताः, नृपालाः = राजानः भव- न्ति । अथवा नृपप्रीतिकराः = राज्ञामानन्ददायकाः (सन्मन्त्रिणः) नराः भवन्ति । पापै- श्चतुष्केन्द्रगतैरेतत्प्रतिकूलं फलं वाच्यम् । तथा च क्वचित्पुस्तके— पापैश्चतुष्केन्द्रगृहोपयातैर्नराश्चताचाररताश्च निःस्वाः ॥ मूर्खाः परस्त्रीपरवित्तशीलाः शूराः कदाचिन्नृपतिप्रियाः स्युः ॥ इति च पाठः ॥ ५१ ॥ चारों केन्द्रोंमें शुभ ग्रह हों तो वे ग्रह उत्तम कुलका बनावें वा वे ग्रह सर्वज्ञ, बुद्धिमान् धनवान्, यशस्वी, गुणी और राजाको प्रसन्न करनेवाला मनुष्य बनाते हैं ॥ ५१ ॥ कर्मकर्म्मांशगाः सौम्या जातः पुण्यरतः सदा ॥ पापिनः पापकर्मात्मा चन्द्राद्वा यदि जायते ॥ ५२ ॥ इदानीं पुण्यपापरतत्वमाह—कर्मेति । सौम्याः=शुभग्रहा यदि कर्मकर्म्मांशगाः=लग्ना- दशमे भावे वा तन्नवांशे गताः स्युः (दशमे भावे सौम्यग्रहाभावे दशमराशिनवांशे सौम्यैर्भवितव्यम्) तदा जातः सदा पुण्यरतः = सत्कर्मनिरतो भवेत् । चेत् [पापिनः=पाप- ग्रहाः कर्मकर्म्मांशगाः स्युस्तदा जातः सदा पापकर्मात्मा भवेत् । चन्द्राद्वेति । लग्नात् कर्मणि कर्मांशे च ग्रहाभावे सति चन्द्रात् कर्मकर्मांशे तथाभूते सति तथैव (कथितवत्) जायते । अत्र लग्नाच्चन्द्राद्वा कर्मणि वा कर्मांशे सौम्यपापयोरधिकार- वशादपि फले तारतम्यं कर्त्तव्यमिति ॥ ५२ ॥ लग्नसे या चन्द्रमासे दशमेंमें या दशमके नवांशमें शुभग्रह हो तो जातक सदा पुण्यमें रत हो। यदि इसी तरह पापग्रह हो तो पापी होवे ॥ ५२ ॥ कर्मराश्यंशपो यत्र तदीशः पापखेचरः । धूमादिग्रहसम्बन्धी यदि पापरतो भवेत् ॥ ५३ ॥