कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 108, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| विन्ध्याटवीवर्णनम् ] | चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । | ५६ |
|---|
निलवीजिता समदना च, वालग्रीवेव व्याघ्रनखपङ्क्तिमण्डिता गण्डकाभरणा च, पान-भूमिरिव प्रकटित-मधुकोशर्क-शता प्रकीर्णविविधकुसुमा च, क्वचित् प्रलयवेलेव महा-वराह-दंष्ट्रा-समुत्खात-धरणमण्डला, क्वचिद्दशमुखनगरीव चटुलवानरवृन्द-भज्यमान-तुङ्ग-शालाकुला, क्वचिदचिरनिर्वृत्त-विवाहभूमिरिव हरित-कुश-समित्-कुसुम-शमी पलाश-शोभिता, क्वचिदुन्मत्त-मृगपति-नाद-भीतेव कण्टकिता, क्वचिन्मत्तेव कोकिलकुल-कल-
बालेति । बालाः स्तनन्धयाः तेषां ग्रीवा गलदेशाः तद्वदिव, व्याघ्राः शार्दूलाः तेषां नखाः पुनर्भवद्याः तेषां पङ्क्तिभिः श्रेणिभिः मण्डिता भूषिता 'दिव्यत्पिशवलिः पङ्क्तिः श्रेणी लेखास्तु राजयः' इत्यमरः । बालानां गलदेशेषु दैवोत्पातरक्षार्थं व्याघ्रनखपङ्क्तयो बध्यन्त इति सम्प्रदायः, तथा च—श्रीमद्भागवते—'शार्दूलदिव्यनखभूषणभूषिताय नन्दात्मजाय' इति । गण्डकः तत्तद्देशविशेषप्रख्यातो गण्डस्थलपर्यन्तवर्त्तिभूषणविशेष आभरणम् अलङ्करणं यस्यां सा पक्षे—व्याघ्रनखपङ्क्तिभिः पर्यटनसमयोत्पन्ननखच्छिन्नवल्लीभिः मण्डिता, गण्डका खड्गिनःस एव आभरणानि भूषणानि यस्याः सा तथोक्ता ।
पानेति । पानभूमिः मद्यपानार्थस्थानं तद्वदिव, प्रकटितं पानाय द्योतितं मधु मद्यं तस्य कोशकानि पानपात्राणि यस्यां सा तथोक्ता, तथा प्रकीर्णानि पर्यस्तानि विविधानि अनेकप्रकाराणि कुसुमानि पुष्पाणि यस्यां सा, पक्षे—प्रकटितं प्रकाशितं मधूनां पुष्परसानां माक्षिकाणामित्यर्थः, कोशानां तदाश्रयाणाञ्च शतं यस्यां सा, अन्यत्तुल्यमेव ।
क्वचिदिति । क्वचित् कस्मिंश्चित्प्रदेशे एवमग्रेऽपि । प्रलयः सर्वत्र जलमयः तस्य वेला अवसरः तद्वदिव, महावराहेण परमेश्वरवृतीयावतारेण दंष्ट्रया दन्तेन समुत्खातं जलादूर्ध्वमानीतं धरणमण्डलं समस्तपृथ्वीमण्डलं यस्यां सा तथोक्ता, महावराहः पृथुलशूकरैः दंष्ट्राभिः दशनैः समुत्खातं विदारितं धरणमण्डलं भूम्यंशो यस्याः सा 'वराहः शूकरो घृष्टिः' इत्यमरः ।
प्रलयसमये परमेश्वरो हि वराहमूत्तिमाश्रित्य सलिलमग्नां भुवमूर्ध्वमानितवानिति पौराणिकवार्त्ता ।
क्वचिदिति । दशमुखस्य रावणस्य नगरी लङ्कापुरी तद्वदिव, चतुलाः चञ्चला ये वानराः शाखामृगाः तेषां वृन्देन समूहेन भुज्यमानाः श्रोच्यमानाः तुङ्गा उन्नता याः शाला भवनकदेशाः ताभिः आकुला व्याप्ता, पक्षे—चटुलवानरवृन्देन भुज्यमानास्तुङ्गा उच्चाः शालास्तदाख्यवृक्षाः ताभिः आकुला व्याकुला । राम-रावणयोः संग्रामकाले कपिवृन्देन लङ्काया भवनसमूहो नाशित आसीदिति रामायणीया कथा ।
क्वचिदिति । अचिरनिर्वृत्तः तत्कालनिष्पन्नो यो विवाहः परिणयः तस्य भूमिः स्थानं तद्वदिव, हरिता नीलवर्णा ये कुशा दर्भाः समिधो यज्ञीयकाष्ठानि, कुसुमानि पुष्पाणि, शमी, श्वा, पलाश्रा ग्रहवृक्षाः तैः शोभिता भूषिता भूषिता, पक्षेऽपि तुल्यमेव ।
क्वचिदिति । उन्मत्तो मदमत्तो यो मृगपतिः सिंहः तस्य नादेन गर्जितेन भीतेव त्रस्ता सुन्दरीव, कण्टको रोमाञ्चः सञ्जातोऽस्या इति कण्टकिता, पक्षे—कण्टकयुक्ता च ।
क्वचिदिति । मत्ता मधुपानोनोमत्ता नायिकेव, कोकिलकुलवत् पिकसमूहवत् कलम् अस्फुटमधुरं
कर शीतोपचार किया जा रहा हो, कहीं बाघों के इधर-उधर घूमने से उनके नखों के चिह्न उमड़े थे, कहीं गेंड़े इधर-उधर आते जाते थे जिससे वह दशनखों और गंडों से सुशोभित बालकों के गले के समान प्रतीत होती थी, कहीं-कहीं मधु के छत्ते पड़े थे जिनमें सैकड़ों मधु से भरी जालियों ऐसी प्रतीत होती थी मानो मदिरा से भरे सैकड़ों सकोरे हों और कहीं इधर-उधर तरह तरह के फूल बिखरे थे मानो मदिरा की बूंदें टपकी हों जिससे वह भूमि मदिरा पीने की जगह के समान प्रतीत होती थी, कहीं-कहीं जंगली सूअरों ने अपने दाढ़ों से भूमि खोद-खोदकर दूहे बना दिये थे जिससे वह दाढ़ों पर पृथ्वी उठानेवाले भगवान् वराह जैसे लगत थे और उनसे सुशोभित वह भूमि प्रलय की वेला के समान प्रतीत होती थी, कहीं कुश, समिधा (हवन की एकादशियाँ), फूल, शमी और पलाश के पत्ते पड़े थे जिससे वह भूमि ऐसी विवाह-वेदिका के समान प्रतीत होती थी जहाँ शीघ्र ही विवाहकार्य सम्पन्न हुआ हो, कहीं चञ्चल बन्दरों ने ऊँचे-ऊँचे शाल वृक्षों को तोड़ डाला था जिससे उन वृक्षों से भरी हुई वह भूमि ऐसी प्रतीत होती थी मानो बन्दरो द्वारा तोड़ी गया अंटारियों से भरी रावण की नगरी लंका हो। कहीं काँटों से भरी हुई झाड़ियों में भयभीत करनेवाले सिंह की दहाड़ होती रहती थी जिससे वह
१. पदपक्ष्ममण्डिता । २. आपान । ३. कोशशता । ४. ...भ्रङ्ग...वृङ्ग । ५. वृद्धवृत्त... ।