कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 142, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशबरसेनापतिवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६३
विवृतमुखतया स्पष्ट-दृष्ट¹-दन्तांशून् दंष्ट्रान्तराल-लग्न-केसरिसर्टानिव सृक्कभागानुद्वहद्भिः, स्थूल-वराटक-मालिका-परिंगत-कण्ठैर्महावराह-प्रहारजर्जरैः अल्पकायैरपि महाशक्तित्वादनुपजात-केसरैरिव केसरिकिशोरकैः- मृगवधू-वैधव्यै-दीक्षादान-दक्षैरनेकवर्णैः श्वभिः, अति-प्रमाणाभिश्च केसरिणामभयप्रदान-याचनार्थमागाताभिः सिंहिभिरिव कौलेयककुटुम्बिनीभि-रनुगम्यमानम्, कैश्चिद्गृहीत-चमर-वालगजदन्तभारैः, कैश्चिदच्छिद्र-पर्ण-बद्ध-मधुपटैः कैश्चिन्मृगपतिभिरिव गर्ज-कुम्भ-मुक्ताफलनिकर-सनाथ-पाणिभिः, कैश्चियातुधानैरिव गृहीत-
मिरिव स्रवन्तीभिरिव जिह्वाभिः रसनाभिः आवेद्यमानः परेभ्यो घोष्यमानः खेदक्लान्तिः यैः तैः तादृशैः। क्षरन्तीभिरिति क्रियोत्प्रेक्षा।
विवृतेति। विवृतमुखतया विदीर्णवदनतया कारणेन, स्पष्टं स्फुटं यथा स्यात्तथा दृष्टा अवलोकिता दन्तांशवः दशनकिरणा येषु तान् तादृशान्, अत एव दंष्ट्राणां दशनानाम् अन्तरालेषु मध्येषु लग्नाः संसक्ताः केसरिणां हिंसितसिंहानां सटा स्कन्धजटा येषु तान् तादृशानिव, सृक्कभागान् ओष्ठप्रान्तान् 'दन्त-वक्त्रं च तत्प्रान्तौ सृक्कणी' इति कोशः, उद्वहद्भिः धारणं कुर्वद्भिः। इहाप्युत्प्रेक्षालङ्कारः।
स्थूलेति। स्थूलानां पीवराणां वराटकानां कपर्दकानां मालिकाभिः स्रग्भिः परिगताः सहिताः कण्ठा-गलप्रदेशा येषां तैः तादृशैः। महावराहाणां वनशूकराणां प्रहारेण दन्ताभिघातेन जर्जराः शिथिलाङ्गा येषां तैस्तादृशैः।
अल्पकायैरिति। अल्पकायैरपि क्षुद्रशरीरैरपि महाशक्तित्वात् प्रबलपराक्रमत्वात् अनुपजातकेसरैः अनुत्पन्नस्कन्धसटैः केसरिकिशोरकैः सिंहशिशुभिरिव। अत्रोपमा।
मृगवध्विति। मृगवधूनां हरिणीनां वैधव्यदीक्षादाने विगतस्वामिकत्वव्रतविधाने दक्षाः कुशलाः तैः तादृशैः मृगविनाशोद्यन्तादत्तैरित्यर्थः। अनेके बहवो वर्णा रक्तपीतादयो येषु तैः तादृशैः श्वभिः सारमेयैः।
अतीति। अतिप्रमाणाभिः विस्तृतदेहाभिः, केसरिणां सिंहानां यत् अभयप्रदानं जीवरक्षणं तस्य याचनार्थं हस्तिनिकटे प्रार्थनार्थम् आगताभिः प्राप्ताभिः सिंहिभिरिव सिंहपत्नीभिरिव कौलेयककुटुम्बि-नीभिः सारमेय (कुक्कुर)भार्याभिश्च अनुगम्यमानम् अनुव्रज्यमानम्। इह सिंहिभिरिवेति जात्युत्प्रेक्षा।
कैश्चिदिति। इत आरभ्य तृतीयान्तानि शबरवृन्दैरित्यस्य विशेषणानि उक्तविशेष्यस्य च परिवृत-मित्यग्रिमक्रियायान्वयः। गृहीता आत्ताः चमराणां चमरहरिणानां बालाः पुच्छकेशाः गजदन्तानां हस्ति-दशनानां भाराः समुदायाश्च यैस्तैस्तादृशैः।
कैश्चिदिति। अच्छिद्रपर्णैः रन्ध्ररहिततरुदलैः बद्धानि मधुपूटानि मधुस्थापनार्थं सम्पुटकानी यस्तै-स्तादृशैः तदादायिभिरित्यर्थः।
कैश्चिदिति। मृगपतिभिरिव केसरिभिरिव गजकुम्भानां हस्तिशिरः पिण्डानां मुक्ताफलानि मौक्ति-कानि तेषां निकरेण वृन्देन सनाथाः संयुक्ता पाणयो हस्ता येषां तैः तादृशैः। इह पूर्णोपमा अभङ्गरश्लेषश्च, अनयोश्चैकाश्रयानुप्रवेशरूपः सङ्करः।
कैश्चिदिति। यातुधानैरिव राक्षसरिव 'राक्षसो यातुधाने स्यात्' इति रामाध्रग्यम्। गृहीतो धतः
मुखी होने पर भी मानों हरिणों के रक्त जैसी बूँदों टपका टपका कर थकान प्रकट कर रही थीं। मुँह खुला होने के कारण स्पष्ट दिखाई पड़नेवाले उनके दाँतों की किरणें उनके मुँह के दोनों कानों पर ऐसी प्रतीत हो रही थी मानो सिंह के दाढ़ों में फँसी हुई उसकी अयाल हो। उनके गलों में बड़ी-बड़ी कौड़ियों की कंठियाँ बँधी हुई थीं। उनका शरीर जङ्गली सूअरों के आघातों से चोटिला हो गया था। यद्यपि वे कद में छोटे थे किन्तु अत्यन्त शक्ति-शाली होने के कारण अयालरहित सिंहों जैसे प्रतीत होते थे और वे बेचारी हरिणियों को वैधव्य की दीक्षा देने में बड़े ही पटु थे अर्थात् हरिनी के शिकार में सधे हुये थे। उनके पीछे पीछे ऊँचे कद वाली कुत्तियों का भी झुण्ड चल रहा था। वह ऐसी प्रतीत होती थीं मानों सिंहिनियाँ सिंहों के प्राणों की भीख माँगने आई हों। वह सेनापति अनेक दलों के भीलों से घिरा हुआ था। उनमें से कुछ हाथों में चमर मृग के बाल हाथीदाँत
१. ०००दन्तांशून् । २. दन्तान्तराल००० । ३. ०००सटानिव । ४. किशोरैः । ५. वैधव्यदानदक्षैः । ६. कौलेय, कौलेटेय । ७. आगुदीत००० । ८. विनिप्रगञ्जः००० ।