कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
शबरसेनापतिवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६३
विवृतमुखतया स्पष्ट-दृष्ट¹-दन्तांशून् दंष्ट्रान्तराल-लग्न-केसरिसर्टानिव सृक्कभागानुद्वहद्भिः, स्थूल-वराटक-मालिका-परिंगत-कण्ठैर्महावराह-प्रहारजर्जरैः अल्पकायैरपि महाशक्तित्वादनुपजात-केसरैरिव केसरिकिशोरकैः- मृगवधू-वैधव्यै-दीक्षादान-दक्षैरनेकवर्णैः श्वभिः, अति-प्रमाणाभिश्च केसरिणामभयप्रदान-याचनार्थमागाताभिः सिंहिभिरिव कौलेयककुटुम्बिनीभि-रनुगम्यमानम्, कैश्चिद्गृहीत-चमर-वालगजदन्तभारैः, कैश्चिदच्छिद्र-पर्ण-बद्ध-मधुपटैः कैश्चिन्मृगपतिभिरिव गर्ज-कुम्भ-मुक्ताफलनिकर-सनाथ-पाणिभिः, कैश्चियातुधानैरिव गृहीत-
मिरिव स्रवन्तीभिरिव जिह्वाभिः रसनाभिः आवेद्यमानः परेभ्यो घोष्यमानः खेदक्लान्तिः यैः तैः तादृशैः। क्षरन्तीभिरिति क्रियोत्प्रेक्षा।
विवृतेति। विवृतमुखतया विदीर्णवदनतया कारणेन, स्पष्टं स्फुटं यथा स्यात्तथा दृष्टा अवलोकिता दन्तांशवः दशनकिरणा येषु तान् तादृशान्, अत एव दंष्ट्राणां दशनानाम् अन्तरालेषु मध्येषु लग्नाः संसक्ताः केसरिणां हिंसितसिंहानां सटा स्कन्धजटा येषु तान् तादृशानिव, सृक्कभागान् ओष्ठप्रान्तान् 'दन्त-वक्त्रं च तत्प्रान्तौ सृक्कणी' इति कोशः, उद्वहद्भिः धारणं कुर्वद्भिः। इहाप्युत्प्रेक्षालङ्कारः।
स्थूलेति। स्थूलानां पीवराणां वराटकानां कपर्दकानां मालिकाभिः स्रग्भिः परिगताः सहिताः कण्ठा-गलप्रदेशा येषां तैः तादृशैः। महावराहाणां वनशूकराणां प्रहारेण दन्ताभिघातेन जर्जराः शिथिलाङ्गा येषां तैस्तादृशैः।
अल्पकायैरिति। अल्पकायैरपि क्षुद्रशरीरैरपि महाशक्तित्वात् प्रबलपराक्रमत्वात् अनुपजातकेसरैः अनुत्पन्नस्कन्धसटैः केसरिकिशोरकैः सिंहशिशुभिरिव। अत्रोपमा।
मृगवध्विति। मृगवधूनां हरिणीनां वैधव्यदीक्षादाने विगतस्वामिकत्वव्रतविधाने दक्षाः कुशलाः तैः तादृशैः मृगविनाशोद्यन्तादत्तैरित्यर्थः। अनेके बहवो वर्णा रक्तपीतादयो येषु तैः तादृशैः श्वभिः सारमेयैः।
अतीति। अतिप्रमाणाभिः विस्तृतदेहाभिः, केसरिणां सिंहानां यत् अभयप्रदानं जीवरक्षणं तस्य याचनार्थं हस्तिनिकटे प्रार्थनार्थम् आगताभिः प्राप्ताभिः सिंहिभिरिव सिंहपत्नीभिरिव कौलेयककुटुम्बि-नीभिः सारमेय (कुक्कुर)भार्याभिश्च अनुगम्यमानम् अनुव्रज्यमानम्। इह सिंहिभिरिवेति जात्युत्प्रेक्षा।
कैश्चिदिति। इत आरभ्य तृतीयान्तानि शबरवृन्दैरित्यस्य विशेषणानि उक्तविशेष्यस्य च परिवृत-मित्यग्रिमक्रियायान्वयः। गृहीता आत्ताः चमराणां चमरहरिणानां बालाः पुच्छकेशाः गजदन्तानां हस्ति-दशनानां भाराः समुदायाश्च यैस्तैस्तादृशैः।
कैश्चिदिति। अच्छिद्रपर्णैः रन्ध्ररहिततरुदलैः बद्धानि मधुपूटानि मधुस्थापनार्थं सम्पुटकानी यस्तै-स्तादृशैः तदादायिभिरित्यर्थः।
कैश्चिदिति। मृगपतिभिरिव केसरिभिरिव गजकुम्भानां हस्तिशिरः पिण्डानां मुक्ताफलानि मौक्ति-कानि तेषां निकरेण वृन्देन सनाथाः संयुक्ता पाणयो हस्ता येषां तैः तादृशैः। इह पूर्णोपमा अभङ्गरश्लेषश्च, अनयोश्चैकाश्रयानुप्रवेशरूपः सङ्करः।
कैश्चिदिति। यातुधानैरिव राक्षसरिव 'राक्षसो यातुधाने स्यात्' इति रामाध्रग्यम्। गृहीतो धतः
मुखी होने पर भी मानों हरिणों के रक्त जैसी बूँदों टपका टपका कर थकान प्रकट कर रही थीं। मुँह खुला होने के कारण स्पष्ट दिखाई पड़नेवाले उनके दाँतों की किरणें उनके मुँह के दोनों कानों पर ऐसी प्रतीत हो रही थी मानो सिंह के दाढ़ों में फँसी हुई उसकी अयाल हो। उनके गलों में बड़ी-बड़ी कौड़ियों की कंठियाँ बँधी हुई थीं। उनका शरीर जङ्गली सूअरों के आघातों से चोटिला हो गया था। यद्यपि वे कद में छोटे थे किन्तु अत्यन्त शक्ति-शाली होने के कारण अयालरहित सिंहों जैसे प्रतीत होते थे और वे बेचारी हरिणियों को वैधव्य की दीक्षा देने में बड़े ही पटु थे अर्थात् हरिनी के शिकार में सधे हुये थे। उनके पीछे पीछे ऊँचे कद वाली कुत्तियों का भी झुण्ड चल रहा था। वह ऐसी प्रतीत होती थीं मानों सिंहिनियाँ सिंहों के प्राणों की भीख माँगने आई हों। वह सेनापति अनेक दलों के भीलों से घिरा हुआ था। उनमें से कुछ हाथों में चमर मृग के बाल हाथीदाँत
१. ०००दन्तांशून् । २. दन्तान्तराल००० । ३. ०००सटानिव । ४. किशोरैः । ५. वैधव्यदानदक्षैः । ६. कौलेय, कौलेटेय । ७. आगुदीत००० । ८. विनिप्रगञ्जः००० ।
| ६४ | कादम्बरी— | [ कथामुखे- |
|---|
पिशितभारैः१, कैश्चित् प्रमथैरिव केसरिकृत्तिधारिभिः, कैश्चित् क्षपणकैरिव मयूरपिच्छवाहिभिः२, कैश्चिच्छिशुभिरिव काकपचधरैः, कैश्चित् कृष्णचरितमिव दर्शयद्भिः, समुत्खात-विधृत-गजदन्तैः, कैश्चिज्जलदागमदिवसैरिव जलधरच्छाया-मलिनैराम्बरैः३, अनेकवृत्तान्तैः शबरवृन्दैः, परिवृतम्, अरण्यमिव सखङ्गधेनुकम् , अभिनव-जलधरमिव मयूर-पिच्छ-चित्र-चापधारिणम्, बकराक्षसमिव गृहीतैकचक्रम् , अरुणानुजमिवोद्धृतानेकमहानाग-दशनम् ,
पिशितस्य मांसस्य भारः समूहो यैस्तैस्तादृशैः। उक्तोऽलङ्कारः।
कैश्चिदिति। प्रमथैरिव शिवपारिषदैरिव 'प्रमथाः स्युः पारिषदाः' इत्यमरः, केसरिणां सिंहानां कृत्तयश्चर्माणि हस्ते परिधाने च धरन्तीत्येवंशीलैः। इहाप्युक्तोऽलङ्कारः। अत्र च 'केसरिकृत्तिधारिभिः' इत्यत्र केसरिपदस्थाने व्याघ्रपदं निवेशनीयम्, प्रमथानां व्याघ्रकृत्तिधारित्वस्यैव प्रसिद्धत्वात्, अत एव च नात्र ख्यातिविरुद्धत्वदोष इति विचारणीयम्।
कैश्चिदिति। क्षपणकैरिव दिगम्बरैः संन्यासिभिरिव, मयूराणां बर्हिणां 'मयूरो बर्हिणो बहीं' इत्यमरः, पिच्छानि छदानि वहन्तीत्येवंशीलैः, दिगम्बराणां तद्धारणव्यवहारात् शवराणांस्तु तदेकत्रीकरणप्रहित्वा दिव्याशयः। उक्तोऽलङ्कारः।
कैश्चिदिति। शिशुभिरिव शावकैरिव, काकानां सकृत्प्रणानां पक्षान् छदान्, काकपत्तान् शिखण्ड-कांश्च धरन्तीत्येवंशीलैः 'काकपत्तः शिखण्डकः' इत्यमरः। शैशवे शिशूनां शिखण्डकधरणव्यवहारात् शबराणाञ्च तदा व्यापादितकाकपक्षादिस्थापनव्ययोः सादृश्यम्। उक्तोऽलङ्कारः।
कैश्चिदिति। समुत्खाताः प्रथमं सम्यक्प्रकारेणोत्पाटिताः विघृताः पश्चाच्च गृहीता गजदन्ता यैस्तैः तादृशैः गजदन्तान्मुखाय धारयद्भिरित्यर्थः, अत एव कृष्णचरितं वासुदेवस्य व्यवहारं दर्शयद्भिरिव प्रकाश-यद्भिरिव। अत्र क्रियोत्प्रेक्षा।
श्रीकृष्णो हि स्वव्यापादनया कंसाज्ञापितहस्तिपकव्यापारितं कुवलयापीडाभिधानं करिणं विजित्य तद्दन्तमुत्पाट्य च जग्राह' अनन्तरञ्च स्वयमेव तं गजं हस्तिपकञ्च निहतवानिति भागवतीया कथा।
कैश्चिदिति। जलदस्य वारिदस्य आगम उत्पत्तिर्येषु एवंभूतः दिवसैर्दिनैरिव, जलधरच्छायया मलिनम् अम्बरं गगनं येषु तैः। उपमालङ्कारः।
अनेकेति। अनेके बहुप्रकारा वृत्तान्ता आचरणानि येषां तै तादृशौः, शवरवृन्दैः भिल्लगणैः परिवृतं परिवेष्टितम्।
अरण्यमिति। अरण्यं काननं तद्वदिव खड्गधेनुका छुरिका तया सहेति तं तादृशम्, पक्षे खड्गैः गण्डकैः धेनुकाभिः अरण्यकरिणीभिश्च सहेति तत् तादृशम्। उपमालङ्कारः 'छुरिका चासिधेनुका' 'धेनुका नु करेण्वान्य' इति चामरः।
अभिनवेति। अभिनवो नूतनो यो जलधरो मेघस्तमिव, मयूराणां बर्हिणां पिच्छानि छदाः तद्वत् चित्रम् अनेकविधवर्णं चापं धनुः इन्द्रधनुश्च धारयितुं शीलं यस्य तं तादृशम्। उपमालङ्कारः।
बकराक्षसमिति बकः तत्संज्ञको यो राक्षसः असुरः तमिव, गृहीतं घृतम् एकम् अद्वितीयं चक्रम्
लटकाये हुये थे, कुछ भीलों ने शहद के छत्तों को घने पत्तों में लपेट कर हाथों में लटका लिया था, कुछ की मुट्ठियाँ सिंह के पञ्जों की तरह गजमोती से भरी हुई थी; कुछ राक्षसों की तरह मांस का बोझ लादे हुये थे, कुछ शङ्करजी के गणों के समान बाघम्बर लपेटे हुये थे, कुछ क्षपणको की तरह अपने हाथों में मोरपङ्ख लिये हुये थे, कुछ बालों में कौओं के पङ्ख खोंसने के कारण काकपक्षधारी बालकों जैसे लग रहे थे, कुछ हाथी के दाँत उखाड़ कर हाथों में लटकाये हुये चल रहे थे मानो कुवलयापीड़ का वध करने वाले भगवान् कृष्ण का अनुकरण कर रहे हों और कुछ मटमैले कपड़ों को पहिने हुये ऐसे प्रतीत होते थे मानो काले-काले बादलों की छाया से मैले आकाश वाले वर्षा के धुँधले दिन हो। वह सेनापति कमर की पेटी में कटारी खोंसे था मानों गैंडों और हथिनियों से भरा साक्षात् जङ्गल हो, वह मोर के पङ्खों से सजा हुआ धनुष लिये था मानो इन्द्रधनुष से सुशोभित नवीन साँवला बादल हो, वह एक हाथ में एक चक्र लिये था मानो एकचक्रा नगरी को धारण करने वाला बकासुर हो, वह अनेक बड़े-बड़े जङ्गली हाथियों के दाँत उखाड़ चुका था मानो अनेक साँपों के दाँत तोड़ने
१. ॰॰॰पिशिताहारैः। २. ॰॰॰धारिभिः । ३. मलिनैरम्बरैः ।
शबरसेनापतिवर्णनम् ] | चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । | ६५
भीष्ममिव शिखण्डि-शत्रुम् , निदाघदिवसमिव सतताविर्भूत-मृगतृष्णम् , विद्याधरमिव मानस-वेगम् , पराशरमिव¹ योजनगन्धानुसारिणम् , घटोत्कचमिव भीमरूपधारिणम् , अचलराज-कन्यका-केशपाशमिव नीलकण्ठ-चन्द्रकाभरणम् , हिरण्याक्ष-दानवमिव² महावराह-दंष्ट्रा-
अस्त्रविशेषो येन तम्, अन्यत्र तु गृहीता निवासाय स्वाधीनीकृता एकचक्रा तत्संज्ञका पुरी येन तं तादृशम्। उपमालङ्कारः।
पुरा किल एकचक्राख्यायां नगर्यां बकाभिधानोऽसुरः नरसंहारेणायुपद्रवं कृतवान्। ततस्तन्नत्यो राजा प्रतिदिनमेकैकं नरं तद्भोजनाय प्रेष्य तस्मादनर्थाल्लोकान् रक्षयामास। कस्मिंश्चित्समये दह्यमान-लाक्षाभवनेतः पलायितानां पाण्डवादीनामाश्चयदातृविप्रस्यावसरः समापन्नः। पारिवारिकस्थित्यातिव्यग्रं तं समीक्ष्य कुन्ती निजमेकमात्मजं तत्र प्रेषयितुं स्वीकृत्य तद्भोजनाय भीमसेनं प्रेषितवती। स च तत्रोपेत्य तं व्युत्पादितवानिति माहाभारतीया कथा।
अरुणेति। अरुणानुजो गरुडः तमिव, उद्घृता उत्खाता अनेकेषां महानागानाम् अनेकपृथुलगजानां दशना दन्ता येन तं तादृशम्, पक्षे उद्धृतान् खातान्निःसारितान् अनेकान् बहून् महानागान् विशालसर्पान् दशति चञ्चुपुटेन सन्दश्य भक्षयतीति तं तादृशम्। उक्तालङ्कारः।
भीष्ममिति। भीष्मो गाङ्गेयः तमिव, शिखण्डिनां मयूराणां शत्रुं बहोः कालेन व्यापादयितारम्, पक्षे शिखण्डिनः तत्संज्ञकपाण्डवपक्षीयद्रुपदात्मजस्य शत्रुं चिररिपुम्। उक्तालङ्कारः।
पुरा किला अम्बालिका काशिराजसुता स्वविवाहस्य भीष्मपितामहमेव वव्रे किन्तु तत्प्रत्याख्याता सती तत्प्राणनाशार्थमेव स्वप्राणान् त्यक्त्वा द्रुपदराजसुता संजाता, अनन्तरञ्च गन्धर्वस्य पुंस्त्वं जग्राह ततः शिखण्डीतिसंज्ञकेन लोके प्रसिद्धा आसीदिति संक्षिप्ता महाभारतीया कथा।
निदाघेति। निदाघो ग्रीष्मकालः तमिव, सततं निरन्तरम् आविर्भूता वनात् प्रकटीभूता मृगेषु हरिणेषु तद्धननेच्छेत्यर्थः, तृष्णा अभिलाषो यस्य तं तादृशम्, पक्षे सततमाविर्भूता मृगतृष्णा मरीचिका दिनकररश्मिषु सलिलभ्रमो यस्मिन् तं तादृशम्।
विद्येति। विद्याधरो देवयोनिविशेषः तमिव, मानेन शक्त्यहङ्कारेण मनोवद्वा सवेगं सर्वदा तीव्रगति-मन्तम्, अन्यत्र मानसे मानसामिधाने सरसि वेगो मज्जनादिनिमित्तं वेगेन गमनं यस्य तं तादृशम्। मानस-वेगाख्यो गन्धर्वः कश्चिद्भवेदिति तु न शङ्कनीया तथा सति पदावृत्तप्रसङ्गात्।
पराशरमिति। पराशरो व्यासपिता तमिव, योजनं चतुष्क्रोशन्यापि ‘योजनं परमात्मनि। चतुष्क्रोशां च योगे च' इति मेदिनी, गन्धः सौरभोऽस्यास्तीति योजनगन्धः कस्तूरीमृगः, अर्श आदित्वादच् प्रत्ययः, अन्यत्र=योजनगन्धां तन्नामिकां वृषलकन्यामनुसरतीत्येवं शीलम्। ‘व्यासमातरि। कस्तूरी-शीतयोश्च' इति भानुचन्द्रधृतकोशः। उक्तालङ्कारः।
कदाचित् पराशरो हि सर्वयोगसमन्वितं पुत्रोत्पादनसमयं यावद्विचारयति तावत् काञ्चिदतिसुन्दरीं धीवरतनयां सत्यवतीनाम्नीं ददर्श, दृष्ट्वा च जातस्मरतया रिरंसया कुहकं निर्माय मैथुनायोपचक्रमे इति माहाभारतीया कथा।
घटेति। घटोत्कचः हिडम्बायां भीमसेनादुत्पन्नोऽसुरः तमिव, भीमं भीषणम्, अन्यत्र आत्मा एव वीर्यरूपेण स्त्रीयोनौ प्रविशतीति सिद्धान्तात् भीमं भीमसेनेनतुल्यं रूपम् आकृतिं धारयितुं शीलं यस्य तं तादृशम्। ‘सत्या भामा' इतिवद् भीमेति नामैकदेशे नामग्रहणम्। उक्तालङ्कारः।
अचलेति। अचलराजः पर्वताधिपतिर्हिमालयः तस्य कन्यका पार्वती तस्याः केशपाशः कचसमूहः
वाला गरुड हो, वह मोरों का शत्रु था मानो शिखण्डी का शत्रु भीष्म हो, उसमें मृगों के मारने की अभिलाषा निरन्तर उठती रहती थी मानों मृगमरीचिका से परिपूर्ण ग्रीष्म ऋतु का दिन हो, वह अहङ्कार के वेग में चूर था मानो मानस सरोवर की ओर वेग से जाने वाला कोई विद्याधर हो, वह योजनगन्धा का अनुसरण करने वाले पराशरमुनि के समान कोसों तक गन्ध मारने वाली कस्तूरी का पीछा करने वाला था, भीम रूपधारी घटोत्कच के समान उसकी आकृति अत्यन्त विशाल और भयङ्कर थी, भगवान् शङ्कर को चन्द्रकला से विभूषित भगवती पार्वती के दायों के समान वह भी मोर-चन्द्रिकाओं से सुशोभित था, महावराह की दाढ़ों से पाण्ड
१. पाराशरमिव ।
२. हिरण्याक्षं··· ।
६६ | कादम्बरी- | [ कथामुखे-
विभिन्न-वक्षःस्थलम्, अतिरागिणमिव कृत-बहु-बन्दी-परिग्रहम्, पिशिताशनमिव रक्त-लुब्धकम्, गीतकलाविलासमिव निषादानुगतम्, अम्बिका-त्रिशूलमिव महिष-रुधिरार्द्र-कायम्, अभिनवयौवनमपि क्षपित-बहुवयसम्, कृत-सारमेय-संग्रहमपि फलमूलाशनम्,
तमिव, नीलकण्ठानां मयूराणां चन्द्रका मेचका एव आभरणानि अलङ्कारा यस्य तं तादृशम्, 'मेचकः श्यामले कृष्णे तिमिरे बर्हिचन्द्रके' इति हैमः; 'बर्हिकण्ठसमं वर्णं मेचकं ब्रुवते बुधाः' इति काव्यः; पक्षे— नीलकण्ठस्य शङ्करस्य चन्द्र एव चन्द्रकः भालस्थः शशी एव आभरणं भूषणं यस्य तं तादृशम्, भगवतो-ऽर्द्धनारीश्वररूपत्वेनैकस्य मूर्द्ध्नः चन्द्रभूषणेनेव द्वयोरपि मूर्द्ध्नस्तद्भूषणत्वमित्याशयः । उक्तालंकारः ।
हिरण्याक्षेति । हिरण्याक्षस्तदाख्यो हिरण्यकशिपुसंसंज्ञकभ्राता दानवो दैत्यः तमिव, महावराह्रैः विशालशूकरैः दंष्ट्राभिर्दशनैः करणैः विभिन्नं विहितक्षतं वक्षःस्थलं भुजान्तरं यस्य तं तादृशम्, पक्षे— महावराहेण भगवतो विष्णोर्दशावतारेषु शूकररूपतृतीयावतारेण दंष्ट्रया दन्तेन विभिन्नं विदारितं वक्षः-स्थलं यस्य तं तथोक्तम् । उक्तालंकारः ।
अत्रायमितिहासः—पुरा किल हिरण्याक्षो महासुरो लोकान् संक्षोभयन् प्रतिदिनमस्वास्थ्यं चक्रे, अत्युग्रतपःशालित्वेन भुवं सलिले मज्जयामास । अथ भगवाञ्च्छारयणस्तेषां रिरक्षयिषया शूकररूपमास्थाय सागराद्भुवमुद्धृत्य पर्वतकन्दरायां वर्तमान आसीत्, अनन्तरञ्च मृगयार्थं व्रजता हिरण्याक्षेणावलोकितं गदामादाय ताडितवान्, अथ च दंष्ट्रया तद्वक्षो विदारयित्वा निजघानेति ।
अतिरागिणमिति । अतिरागिणम् अत्यन्तविषयाधीनम् अर्थपतिमिव, कृतो विहितो बहूनाम् अनेकानां बन्दीनां हठादपहृतवधूनां परिग्रहः स्त्रीत्वेन स्वीकारो येन तं तादृशम्, पक्षान्तरे तु-कृतो बहूनां वन्दिनां मङ्गलपाठकानां परिग्रहः एकत्रीकरणं येन तं तादृशम् । उक्तालंकारः ।
पिशितेति । पिशिताशनो मांसभक्षकः तामिव, रक्तं अनुरक्ता लुब्धका व्याधा यत्र तं तादृशम्, पक्षान्तरे तु रक्ते शोणिते लुब्धकं साभिलाषम् । उक्तालंकारः ।
गीतेति । गीतकला गानविद्या तस्या विलासं व्यापारमिव, निषादैः अन्त्यजैः अनुगतम् अनुस्यूतम्, पक्षे-निषादस्तन्त्रीकण्ठोद्भवः स्वरः 'निषादर्षभ गान्धाराः, इत्यादिप्रसिद्धः, तेन अनुगतं सहितम् । उक्तालंकारः ।
अम्बिकेति । अम्बिकायाः चण्डिकायाः 'मृडानी चण्डिकाम्बिका' इत्यमरः, त्रिशूलं शस्त्रविशेषः तमिव, महिषाणां सौरिभाणां तदाख्यासुरस्य च रुधिरेण शोणितेन आर्द्रः क्लिन्नः कायः शरीरं यस्य तं तादृशम् । उक्तालंकारः ।
अमोति । अभिनवं नूतनं मनोहारि वा यौवनं तारुण्यं यस्य एतादृशमपि क्षपितानि व्यतीतानि बहूनि नानाविधानि वयांसि शैशवादीनि येन तं तादृशमिति विरोधः क्षपितानि व्यापादितानि बहूनि वयांसि पक्षिणो येन तं तादृशमिति तत्साधनम् । 'खगवात्यादिनोर्वयः' इत्यमरः । अत्र विरोधाभासो-ऽलङ्कारः, तथा च दर्पणे—
जातिश्चतुर्भिर्जात्याद्यैर्गुणो गुणादिभिस्त्रिभिः । क्रिया क्रियाद्रव्याभ्यां यद्द्रव्यं द्रव्येण वा मिथः ॥
विरुद्धमिव भासेत विरोधोऽसौ, .......... ।
कृतेति । कृतो विहितः साराणां धनानां मेयानां परिमातुं योग्यानां शस्यादीनां च संग्रहः एकत्री-
हिरण्याक्ष राक्षस की छाती के समान उसकी भी छाती जङ्गली सूअरों की दाढ़ों के आघात से चोटीलो हो गयी थी, जैसे यश के अत्यन्त लोभी चाटुकारों से घिरे रहते हैं वैसे ही वह भी अनेक बन्दियों से घिरा था, जैसे मांसभोजी राक्षस रक्त चाहने वाले होते हैं वैसे ही बहेलिए उसको चाहते थे, सङ्गीत कला की क्रीडा में जिस प्रकार गीत के पीछे-पीछे निषाद-स्वर चलता रहता है उसी प्रकार उसके पीछे पीछे चाण्डाल चल रहे थे और उसका शरीर जङ्गली भैसों के खून से लथपथ था मानो महिषासुर के रक्त में सना हुआ भगवती दुर्गा का त्रिशूल हो। वह नौजवान होते हुए भी बहुत अधिक वयस (अवस्था, पक्षी) नष्ट कर चुका था, सारमेयों (धनधान्य, कुत्तों)
१. ॰॰॰वन्दि॰॰॰। २. विन्यासामिव॰॰कलाभिलाप। ३. बहुरक्त॰॰॰। ४. क्षयित॰॰॰। ५. फलमूला-शिनम्, फलाशिनम्।
शबरचरित्रवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहित । ६७
कृष्णमप्यसुदर्शनम्, स्वच्छन्दप्रचारमपि दुगैकशरणम्, क्षितिभृत्पादानुवर्त्तिनमपि राज-सेवानभिज्ञम्, अपत्यमिव विन्ध्याचलस्य अंशावतारमिव कृतान्तस्य, सहोदरमिव पापस्य, सारथिमिव कलिकालस्य भीषणमपि महासत्त्वतया गभीरमिवोपलक्ष्यमाणम्, अनभिभवनीयाकृतिम्, मातङ्गनामानं शबरसेनापतिमपश्यम् । अभिधानन्तु तस्य पश्चादह-मश्रौषम् । आसीच्च मे मनसि—'अहो ! मोहप्रायमेषां जीवितम्, साधुजन-विगर्हितश्च वरि-
करणं येन तं तादृशमपि फलमूलान्येव अशनं भक्षणं यस्य तं तादृशमिति विरोधः, कृतः सारमेयाणां शुनां संग्रहो येन तादृशमिति तत्समाधानम् । उक्तालंकारः ।
कृष्णमिति । कृष्णं नारायणमपि असुदर्शनं सुदर्शनचक्रेण रहितमिति विरोधः, 'चक्रं सुदर्शनम्' इत्यमरः, कृष्णं कालवर्णम् अत एव असुदर्शनं भयोत्पादकत्वेन भीमदर्शनमिति तत्समाधानम् । उक्ता-लङ्कारः ।
स्वच्छन्देति । स्वच्छन्देन स्वाभिप्रायेण प्रचारो भ्रमणं यस्य तं तथोक्तमपि दुर्गं दुर्गमं नगरम् एकम् अद्वितीयं शरणं गृहं यस्य तं तादृशमिति विरोधः, दुर्गा भवानी देवी एकम् अद्वितीयं शरणं रक्षिका यस्य तं तादृशमिति तत्समाधानम् 'शरणं गृहरक्षित्त्रोः' इत्यमरः । उक्तालंकारः ।
क्षितीति । क्षितिभृद् राजा तस्य पादौ चरणौ तदनुवर्त्तिनमपि तत्सेवाविधायिनमपि राजसेवा नृप-परिचर्या तस्या अनभिज्ञम् अज्ञातामिति विरोधः, क्षितिभृत् पर्वतः तस्य पादे प्रत्यन्तपर्वते 'पादाः प्रत्य-न्तपर्वताः' इत्यमरः, अनुवर्त्तते अवतिष्ठत इति तं तादृशमिति तत्परिहारः । उक्तालंकारः ।
अपत्यमीति । विन्ध्याचलस्य जलवालकपर्वतस्य अपत्यं सन्तानमिव अत्यन्तकठिनशरीरत्वात् । कृता-न्तस्य यमस्य 'कृतान्तो यमुनाभ्राता शमनो यमराड्यमः' इत्यमरः, अंशावतारमिव एकदेशावतारमिव जीवसंहारात् । पापस्य अधर्मस्य सहोदरमिव सोदरमिव जीवानां तीव्रयातनाविधायित्वात् । कलिकालस्य कलियुगस्य सारथिमिव यन्तारमिव निरन्तरधर्मोत्पादनेन सञ्चालकत्वात् । उक्तस्थलेषु जात्युत्प्रेक्षा । भीषणमपि भयजनकमपि तृणनिक्षेपादिनिकृष्टाचारण निःसत्त्वजीवानां त्रासोत्पादनात् चञ्चलस्वभावम-पीत्यर्थः महासत्त्वतया प्रबलोत्साहस्वभावतया गम्भीरमिव धैर्यगुणयुक्तमिव उपलक्ष्यमाणम् अन्यैः परि-दृश्यमानम् । इह गाम्भीर्यं गुण इति तदुत्प्रेक्षणाद्गुणोत्प्रेक्षा ।
अनभीति । अनभिभवनीया अतिरस्करणीया आकृतिः स्वरूपं यस्य तं तादृशम्, अत्यन्तकर्कशत्वेन दुर्द्धर्षत्वादित्याशयः । मातङ्गनामानं मातङ्गेतिसंज्ञकं शबरसेनापतिं किरातसैन्यस्वामिनम् अपश्यम् अद्राक्षम् । केवलदर्शनेन नामावबोधः कथमित्याशङ्कायामाह—अभिधानन्त्विति । तस्य सेनापतेः अभिधानं संज्ञां अहं वैशम्पायनः पश्चात् तदवलोकनानन्तरम् अश्रौषं भृत्यमुखादाकर्णयम् । एवञ्च सम्प्रति तन्नामा-भिधाने न काचिद्विप्रतिपत्तिरित्याशयः ।
आसीदिति । मे मम मनसि हृदये आसीद् अभूत्—चिन्तेति शेषः । तदेव उपपादयति—अहो ! इत्यादिना । अहो ! इत्याश्चर्ये, 'आहो उताहो किमुत' इत्यमरः, मोहाऽविवेकः प्रायो बहुलं यत्र तथोक्तम्,
का संग्रह करते हुए भी फल-मूल खाने का अभिलाषी था, श्यामल शरीर के कारण कृष्ण के समान होते हुए भी असुदर्शन (सुदर्शनचक्र रहित, कुरूप) था, स्वच्छन्दचारी होने पर भी दुर्गैकशरण (किले में रहने वाला, भगवती दुर्गा का एक मात्र था) और क्षितिभृत् (पर्वत-राजा) के चरणों का अनुगमन करने पर भी राज सेवा से अपरि-चित था । वह मानो विन्ध्याचल का पुत्र था, यमराज का अंशावतार था, पाप का सगा भाई था और कलिकाल का नियुक्त हुआ अंश था । भयंकर होते हुए भी वह अत्यधिक पराक्रम के कारण अत्यन्त गम्भीर भी था । उसकी आकृति में ऐसा प्रभावशाली व्यक्तित्व था जिसकी उपेक्षा नहीं की जा सकती थी । जैसा कि मुझे पीछे मालूम हुआ, उसका नाम मातंग था ।
उन भीलों को देखकर में मन ही मन सोचने लगा—अहा ! इन लोगों का जीवन कितना विवेकहीन
१. स्वच्छन्दचारमपि । २. विन्ध्यस्य । ३. सारमिव । ४. अनभिभवत्प्रकृतिन् । ५. मातङ्गक-नामानम् । ६. सर्वंशबर । ७. 'तस्य' इति पदं क्वचिन्नोपलभ्यते । ८. घोरप्रायम्, मोहिप्रायम्, एतेषाम् । ९. ॰॰॰निर्वाहितम् ।
१३ का० कथा०
शबरचरित्रवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६६
रागः, यस्मिंश्चैवं कानने निवसन्ति, तदेवोत्खातमूलमशेषतः कुर्व्वन्ति²। इति चिन्तयत्येव मयि सँ शबर-सेनापतिरटवीपरिभ्रमेण-समुद्भवं श्रममपनिनीषु- रागत्य तस्यैव शाल्मलीतरोरधश्छायायामवतारित-कोदण्डस्त्वरितपरिज्नोपनीत-पल्लवासने समुपाविशत् । अन्यतमस्तु शबरयुवा ससम्भ्रममवतीर्य तस्मात् करयुगल-परिक्षोभिताम्भसः सरसो वैदूर्य्यद्रवानुकारि प्रलय-दिवसकर-किरणोपतापादम्बरैकदेशमिव विलीनम्, इन्दुमण्डलादिव प्रस्यन्दितम्, द्रुतमिव मुक्ताफल-निकरम्, अत्यच्छतया स्पर्शानुमेयं हिमजर्डम्, अरविन्दकोश- रजः-कषायमम्भः-कमलिनीपत्रपुढेन, प्रत्यग्रोद्धृताश्च धौतपङ्कनिर्मला ¹³मृणालिकाः समुपाहरत् ।
अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम्। होमो दैवो वलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ १७० ॥
चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं जीविकानिर्वाहः। भूषणानि अलङ्काराः भुजङ्गममयः सर्परचनानि पर्वतस्था- यित्वात्तेषां तेऽनायासलभ्या इत्याशयः। वनगजमदैः अरण्यहस्तिदानवारिभिः अङ्गरागः अङ्गलेपनम् ।
यस्मिन्निति। यस्मिन् अलक्षिताभिधेये कानने अरण्ये निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननम् अशेषतः समस्ततः उत्खातम् उत्पाटितं मूलं मध्यदेशो यस्य तथाविधं कुर्वन्ति विदधति।
इतीति। इति पूर्वोक्तविधिना मयि वैशम्पायने चिन्तयति सत्येव स शवरसेनापतिः किरातसैन्य- स्वामी मातङ्गः, अटव्यां परिभ्रमणम् इतस्ततः पर्यटनं तस्मात् समुद्भवं सञ्जातं श्रमं परिश्रमम् अपनि- नीषुः अपनेतुं दूरीकर्तुमिच्छुः तस्यैव शाल्मलीतरोः अधश्छायायाम् अधोऽनातपे आगत्य, अवतारितं स्कन्धा- त्प्रामितं कोदण्डं कार्मुकं येन स तथोक्तः, त्वरितेन शीघ्रतावता परिजनेन सेवकेन उपनीतम् समीपे प्रापितं यत् पल्लवासनं किसलयविष्टरः तस्मिन् तादृशे समुपाविशत् तस्थिवान्।
अन्यतम इति । अन्यतमः बहुसैनिकमध्ये कश्चिदनिर्दिष्टनामा शबरयुवा भिल्लतरुणः ससम्भ्रमं शीघ्रम् अवतीर्य अन्तः प्रविश्य प्रथममिति शेषः । तस्मात् पम्पासरात् करयुगलेन पाणिद्वयेन पत्रपुटेन परिक्षोभितं तृणाद्यपनयनाय विलोडितम् अम्भः सलिलं यस्य तस्मात् तादृशात् सरसः सरोवरात् कम- लिनीपत्रपुटेन नलिनीदलपुटेन अम्भो मृणालिकाश्च समुपाहरदिति सम्बन्धः। नपुंसकलिङ्गद्वितीयान्तानि पदानि अम्भसो विशेषणानि । वैदूर्यस्य बालवायजस्य मणेः द्रवं गलितांशम् अनुकरोतीति तत् तादृशम्, देदीप्यमानत्वाद्दित्याशयः। प्रलये कल्पान्तसमये दिवसकरस्य प्रचण्डादित्यस्य किरणैः रश्मिभिः उपता- पात् प्रखरसन्तापात् विलीनं द्रवीभूय क्षरितम् अम्बरैकदेशं गगनैकभागमिव । इन्दुमण्डलात् चन्द्र- बिम्बात् प्रस्यन्दितं द्रवीभूय पतितमिव । द्रुतं स्यन्दितं मुक्ताफलानां मौक्तिकानां निकरं वृन्दमिव सर्वतोऽ- त्यन्तोज्ज्वलत्वादित्याशयः। अत्यच्छतया अत्यन्तस्वच्छतया स्पर्शेन शैत्यस्पर्शेन अनुमेयं सलिलतया अनुमातुं योग्यम् आकाशसदृशतया प्रेक्षणाशक्यत्वादित्याशयः। हिमजडं तुहिनवत् शीतलम् । अरविन्द- कोशस्य कमलकर्णिकाधारस्य रजसा धूलिना कपायं तुवररसयुक्तम् अम्भः सलिलम् । प्रत्यग्रोद्धृताः तरक्षण- मुत्पाटिताः धौतपङ्काः क्षालितकर्दमाः अत एव निर्मलाः स्वच्छः मृणालिकाः क्षुद्रविसतन्तूिनि । 'स्त्री
की मणियों ही इनके आभूषण हैं, जंगली हाथियों का मद ही इनका सुगन्धित लेप है और यह जिस किसी भी जङ्गल में कुछ दिनों रह जाते हैं, उसी को जड़मूल से उजाड़ देते हैं।
मैं अभी यह सोच ही रहा था कि जङ्गल में इधर-उधर भटकने की थकान मिटाने के लिये वह सेनापति उसी सेमल के पेड़ के नीचे छाया में आकर रुक गया। उसने अपना धनुष उतार कर रख दिया और अपने संगी-साथियों द्वारा जल्दी से बिछाये गये पत्तों के आसन पर बैठ गया। उनमें से एक भील नौजवान् फुर्ती से सरोवर के जल में उतर पड़ा और उसे दोनों हाथों से झकोर कर कमल के चौड़े पत्ते से बने दोने में जल भर लाया। वह जल वैदूर्यमणि के रस के समान, प्रलयकालीन सूर्य की किरणों से पिघले हुए आकाश-खण्ड के समान, चन्द्रमण्डल से टपके हुए अमृत के समान तथा पिघले हुये मोतियों के समान प्रतीत होता था। वह इतना निर्मल था कि छूने ही पर पहिचाना जा सकता था। वह बर्फ के समान ठण्डा और कमल के खिले हुये
१. १६ 'च' इत्यधिकः पाठः समुपलभ्यते । २. कुर्वते । ३. १६ 'स' इति पाठः क्वचिन्नास्ति । ४. शबरसेनापतिश्च । ५. भ्रमणसमुद्भवमश्रम् । ६. शाल्मलि । ७. छायाम् । ८. ००० जनोपनीते पल्लवासने । ९. अन्यतरस्तु । १०. इवमिव । ११. प्रलदिमिरम् । १२. ००० पत्रसम्पुटेन । १३. निर्मलमृणालिकाः ।
१०० कादम्बरी— [ कथामुखे-
आपीत-सलिलश्च ^१सेनापतिस्ता मृणालिकाः शशिकला इव सैंहिकेयः क्रमेणादशत् । अपगतश्रमोत्थाय परिपीताम्भसा सकलेन तेन शबर-सैन्येनानुगम्यमानः शनैः शनैरभिमतं दिगन्तरमयासीत् । एकतमस्तु^२ जरच्छबरस्तस्मात् पुलिन्द-वृन्दादनासादित हरिण-पिशितः पिशिताशन इवाविकृतदर्शनः^३ पिशितार्थी तस्मिन्नेव तरुमूले^४ मुहूर्तमिब व्यलम्बत । अन्तरिते च तस्मिन्^५ शबरसेनापतौ जीर्णशबरः- पिबन्निवास्माकमायूंषि रुधिरबिन्दुपाटल्या कपिलभ्रूलता-परिवेष-^६भीषणया दृष्ट्या गणयन्निव शुककुल-^७कुलायस्थानानि श्येन इव विहगामिंषास्वाद-लालसः सुचिरमारुरुक्षुस्तं वनस्पतिमामूलादपश्यत् ।
स्यात्काचिन्मृणाल्यादि विपक्षापचये यदि’ इत्यमरात् क्षुद्रविषये स्त्रीलिङ्गप्रयोगः। समुपादहरत् शबरसेना-पतये समर्पितवान् । एतेषु अभ्वरकदेशमिवेत्यत्र दृष्ट्योत्प्रेक्षा, प्रस्यन्दितमिवेति क्रियोत्प्रेक्षा, मुक्ताफलनि करमिवेत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा, हिमजडमित्यत्र लुप्तोपमेति बोध्या ।
आपीतेति । आपीतं सम्यक्तया पीतं सलिलम् अम्भो येन स तादृशः सेनापतिः सैन्यनायकः सैंहिकेयः सिंहिकापुत्रो राहुः शशिकलाः चन्द्रकला इव ता मृणालिकाः क्रमेण जलपानानन्तरम् अदशत् दशनैर्-अभक्षयत् । राहुर्यथा चन्द्रकला अश्नाति तथायमपीत्युपमालङ्कारः । अपगतो दूरीभूतः श्रमः मृगयापरिश्रमो यस्य स तादृशः, उत्थाय उत्थानं विधाय परिपीताम्भसा कृतजलपानेन सकलेन समस्तेन तेन प्राक्प्रति-पादितेन शबरसैन्येन भिल्लानीकेन अनुगम्यमानः अनुव्रज्यमानः शनैः शनैः मन्दं मन्दम् अभिमतम् अभिलषितं दिगन्तरम् अन्यदिशं प्रति अयासीत् अगमत् ।
एकतमस्त्विति । तेषु मध्ये एकतमः कश्चिदनिर्दिष्टनामा, तु पुनरर्थे, जरच्छबरः वृद्धकिरातः तस्मात् पुलिन्दवृन्दात् शबरमण्डलात् अनासादितम् अलब्धंहरिणपिशितं मृगमांसं येन स तादृशः, पिशिताशनो मांसभक्षको व्याघ्रः स इव विकृतं भीमं दर्शनम् अवलोकनं यस्य स तादृशः, पिशितार्थी मांसार्थी तस्मि-न्नेव पूर्वोक्त एव तरुमूले शाल्मलीवृक्षमूले मुहूर्तभिव किञ्चित्कालमिव व्यलम्बत विलम्बमकरोत् । तस्मिन् शबरसेनापतौ किरातसैन्यनाथके अन्तरिते वृक्षगहनत्वेन व्यवहिते सति स पूर्वोक्तो जीर्णशबरः स्थविर-भिल्लः अस्माकं पक्षिणाम् आयूंषि जीवनसमयान् पिबन्निव पानेन विलुप्तं विदधदिव । रुधिरबिन्दुभिः कोपप्राप्तशोणितकणैः पाटल्या श्वेतरक्तया, तथा कपिले पिङ्गले ये भ्रूलते ताभ्यां परिवेषः परिधिः ‘परिवेषस्तु परिधिः’ इत्यमरः तेन भीषणया त्रासकारिण्या, दृष्ट्या लोचनेन शुककुलस्य कीरगणस्य कुलायस्था-नानि नीडाधारस्थलविशेषान् गणयन्निव इयत्तया तत्संख्यां विदधदिव । श्येन इव मांसभक्षी शशादनः पक्षिविशेष विहगानां खगानाम् आमिषास्वादे पिशितभक्षणे लालसो लम्पटः ‘लोलुपो लोलुभो लोलो लम्पटो लालसोऽपि सः’ इति यादवः । तं वनस्पति शाल्मलीतरुम् आरुरुक्षुः आरोढुमिच्छुः आमूलात् मूलप्रान्तपर्यन्तंसुचिरं चिरकालम् अपश्यत् अवलोकितवान् । एषु ‘पिशिताशन इव’ इत्यत्र, ‘श्येन इव’ इत्यत्र चोपमालङ्कारः । ‘पिबन्निव’ इत्यत्र ‘गणयन्निव’ इत्यत्र च क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
पराग के कारण स्वाद में कसैला था। वह जल के साथ ही तटकी निकाली गयी और पानी में धोकर भलीभाँति साफ की गयी पवनार (कमल की कोमल जड़) भी लाया था।
सेनापति जल पीकर धीरे-धीरे उस कमल की जड़ को काटकर खाने लगा मानों राहु चन्द्रकला का भक्षण कर रहा हो। थोड़ी देर थकान मिटाकर वह उठ खड़ा हुआ और जल पीकर निश्चिन्त हुई उस भील सेना के साथ-साथ धीरे धीरे अपनी इच्छित दिशा की ओर चल पड़ा।
उन भीलों के झुण्ड में से पिशाच की तरह भयंकर आकृति वाला एक बूढा भील, जिसे हिरन का मांस नहीं मिला था, उसी पेड़ के नीचे मांस पाने की आशा में थोड़ी देर रुका रहा और सेनापति के आँखों से ओझल हो जाने पर वह उस पेड़ पर चढ़ने की अभिलाषा से बहुत देर तक उसे जड से ऊपर तक देखता रहा। बाज के समान पक्षियों के मांस का लालची वह बूढ़ा अपनी भूरी-भूरी भौंहों से घिरी हुई रक्त की बूंदों जैसी
१. शबरसेनापतिः । २. एकतरस्तु । ३. ॰॰॰इवातिविकृतदर्शनः । ४. तरुमूले च तस्मिन् । ५. ‘तस्मिन्’ इति पाठ कचिञ्चोपलभ्यते । ६. कपिलभ्रुवा परिवेष॰॰॰ । ७. शुककुलायस्थानानि । ८. विहङ्गामिष॰॰॰विहगा-मिषस्वाद॰॰॰ । ९. सुचिरम् ।
शुकशावकनिपातवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। १०१
उत्क्रान्तमिव तस्मिन् क्षणे तदालोकने-भीतानां शुककुलानावसुभिः। किमिव हि दुष्करमकरुणानाम् ? यतः स तमनेक-ताल-तुङ्गमभ्रङ्कष-शाखाशिखरमपि सोपानैरिवारूयत्नेनैव पादपमारुह्य ताननुपजातोत्पतनशक्तीन्, कांश्चिदल्पदिवस-जातान् गर्भ-च्छवि-पाटलाञ् शाल्मली-कुसुमशङ्कामुपजनयतः, कांश्चिदुद्भिद्यमानपक्षतया नलिनी-संवर्त्ति-कानुकारिणः, कांश्चिदर्कफलसदृशान्, कांश्चिल्लोहितायमान-चञ्चुकोटीन् ईषद्विघटित-दल-पुट-पाटलमुखानां कमलमुकुलानां श्रियमुद्वहतः, कांश्चिदनवरत-शिरःकम्प-व्याजेन निवार-यत इव प्रतीकारासमर्थान्, एकैकशः फलानीव तस्य वनस्पतेः शाखासन्धिभ्यः कोटरा-न्तरेभ्यश्च शुक-शावकानग्रहीत्, अपगतासूंश्च कृत्वा क्षितावपातयत्।
ददिति । तस्मिन् क्षणे काले 'क्षणः पर्वोत्सवोऽपि स्यात्तथा मानेऽप्यनेहसः' इति रामाश्रमी टीका, तस्य यदालोकनं वीक्षणं तेन भीतानां त्रासमुपगतानां शुककुलानां कीरगणानाम् असुभिः प्राणैः उत्क्रान्त-मिव निःसृतमिव । इह उत्क्रान्तमिवेति क्रियोत्प्रेक्षा ।
किमिवेति । हि यस्माद्धेतोः अकरुणानां निर्दयानां लोकानां किमिव दुष्करं कठिनं न किमपीत्यर्थः, सर्वमेव दुष्करं सम्पादयन्तीत्याशयः। यतः स वृद्धकिरातः अनेके बहवो ये ताला उपर्युपरिनिहितास्ताल-वृक्षाः तद्वत् उत्तुङ्गम उच्चतम, अभ्रं मेघं कर्षन्ति विलिखन्तीति अभ्रङ्कषाणि 'अभ्रं मेघो वारिवाहः' इत्य-मरः, शाखानां स्कन्धानां शिखराणि अग्राणि यस्य तं तादृशम्, तं पादपं विटपं सोपानानि आरोहणानि तैरिव 'आरोहणं स्यात्सोपानम्' इत्यमरः, अयत्नेनैव अनायासेनैव आरुह्य आरोहणं विधाय, अनुपजाता अनुत्पन्ना उत्पतनशक्तिःगगनगमनसामर्थ्यं येषां तान् तादृशान् कांश्चित् अल्पदिवसजातान् स्वल्पदिनोत्प-न्नान्, गर्भस्य तरणशनिःछृतस्य भ्रूणस्य या छविः शोभा तया पाटलान् श्वेतरक्तवर्णान् अत एव शाल्मली-कुसुमस्य शाल्मलीतरुपुष्पस्य शङ्कां निजेषु भ्रान्तिम उपजनयतः उत्पादयतः । कांश्चित्-उद्भिद्यमानौ प्रादुर्भवन्तौ पक्षौ पत्त्रे येषां तेषां भावः, तया नलिनानां पङ्कजानां संवर्त्तिका नवदलानि 'संवर्त्तिका नवदलम्' इत्यमरः, अनुकर्तुं शीलं तेषां तान् तादृशान्, एतेनातिस्वच्छत्वं व्यज्यते। अर्कफलसदृशान् संयोजाततया मन्दारफलसमानद्युतीन्। अलोहिता लोहिताः सम्पद्यमाना भयन्तीति लोहितायमाना रक्तायमानाः चञ्चनां चोटीनां कोटयः अग्रदेशा येषां तान, अत एव ईषद्विघटितैः किञ्चिद्विकसितैः दल-पुटैः पुटकाकारपत्तैः पाटलानि श्वेतरक्तानि मुखानि अग्रभागा येषां तेषां कमलमुकुलानां पङ्कजकुद्मलानां श्रियं कान्तिम् उद्वहतः धारयतः । अनवरतं निरन्तरं यः शिरःकम्पः बालकत्या त्रासेन वा उत्तमाङ्गविधू-ननं तस्य व्याजेन कपटेन निवारयत इव 'वयं शिशव इति कृत्वा न हन्तव्या' इत्यादिना स्वव्यथापादनं प्रतिषेधत इव प्रतीकारो मारणनिवृत्त्युपायः तत्रासमर्थान् अशक्तान् शिशुत्वेन चञ्चुपुटेन दंशनं कर्तुमक्ष-मत्वात् उद्धयनं विधाय पलायितुमयोग्यत्वाच्चेत्याशयः । एकैकशः प्रत्येकं फलानि रसोद्भवानीव तस्य वनस्पतेः शाल्मलीतरोः शाखासन्धिभ्यः स्कन्धग्रन्थिभ्यः कोटरात्तरेम्यः विवरमध्यम्येभ्यश्च शुकशावकान्
लाल-लाल दृष्टि से मानों हम लोगों की आयु को सोख रहा था अथवा सुग्गों के घोसले गिन रहा था। उसे इस प्रकार अपनी ओर देखते हुये देखकर भयभीत सुग्गों के प्राण तो मानों उसी समय उड़ गये।
निर्दयों के लिये कोई भी कर्म असाध्य नहीं होता। बादलों से बात करने वाले चोटी वाले उस अनेक ताड़ वृक्षों में भी ऊँचे पेड़ पर वह इतनी सरलता से चढ़ने लगा मानो सीढ़ियों पर चढ़ रहा हो। वह ऊपर पहुँच कर डालियों की जोड़ों और खोहलों से सुग्गों के बच्चों को निकाल-निकालकर और उन्हें मार-मारकर पृथ्वी पर गिराने लगा। उन बच्चों में अभी उड़ने की शक्ति नहीं आयी थी। कुछ तो इतने थोड़े दिनों के पैदा हुये थे कि अभी तक उनमें गर्भ की लाली बनी हुई थी, जिससे वे सेमल के फूल जैसे लग रहे थे, कुछ बच्चों के पंख फूट चुके थे जिससे वह कमल के नवीन दलों के समान प्रतीत हो रहे थे, कुछ मदार के फल जैसे मालूम पड़ते थे, कुछ की थोड़ी-थोड़ी खुली हुई लाल-लाल चोंचें कुछ-कुछ खिली हुई कमल की कलियों के समान सुहावनी लग रही थीं और कुछ के सिर निरन्तर काँप रहे थे मानों कोई उपाय न चलने के कारण विवश होकर वे सिर हिला-
१. तदालोकभीतानां । २. कषिरुह्य । ३. शाल्मलि ० । ४. नलिनी ० । ५. वहन्तः। ६. निवारयन्त इव-। ७. प्रतीकारानैकेकशत, एकैकस्तदा-। ८. शाखान्तरेभ्यश्च ।
| १०२ | कादम्बरी- | [कथामुखे- |
|---|
तातस्तु तं महान्तमकाण्ड एव प्राणहरमप्रतीकारमुपप्लवमुपनतमवलोक्य द्विगुणतरोपजातवेपथुमंरणभयादुद्भ्रान्ततरलतारकां विषादशून्यामश्रुजलप्लुतां दृशमितस्ततो दिक्षु विक्षिपन्, उच्छुष्कताल्वप्रतीकाराक्षमः त्रासस्रस्तसन्धि-शिथिलेन पक्षपुटेनाच्छाद्य मां तत्कालोचितप्रतीकारं मन्यमानः स्नेहपरवशो मद्रक्षणाकुलः किंकर्त्तव्यताविमूढः क्रोडभागेन मामवष्टभ्य तस्थौ।
असावपि पापः क्रमेण शाखान्तरैः संञ्चरमाणः कोटरद्वारमागत्य जीर्णसितभुजङ्गभोगभीषणं प्रसार्य विविधवनवराहवसाविस्रगन्धि करतलम् अनवरतं कोदण्डगुणा-
कीरशिशून् जग्रहीत् आदत्त, च पुनः अपगतासून् विगतप्राणान् कृत्वा विधाय क्षितौ पृथिव्याम् अपातयत् अक्षिपत्। एषु हि 'किमिव हि दुष्करम्' इत्यर्थापत्तिः 'सोपानैरिव' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा, 'शाल्मलीकुसुमशङ्कामुपजनयत इव' इत्यत्र पदार्थहेतुककाव्यलिङ्गसंमिश्रो भ्रान्तिमान्, 'नलिनसंवर्तिकारिण' इत्यत्र 'लर्क्फलसदृशान्' इत्यत्र न लार्थी उपमा, 'कमलमुकुलानां श्रियमुद्वहतः' इत्यत्र निदर्शना, 'निवारयत इव' इत्यत्र सापह्नवक्रियोत्प्रेक्षा, 'फलानीव' इत्येतोपमा । 'किमिव हि दुष्कराणाम्' इत्यस्यव हि 'यतः स' इत्यादिना समर्थनात् सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः, अयमेव हि प्रधानम एतस्यैव चार्थोपत्यादयोऽङ्कमिति सङ्करोलङ्कारः।
तात इति। तातस्तु मज्जनकस्तु क्रोडभागेन मामवष्टभ्य तस्थौ इति सम्बन्धः। महान्तं दीर्घतरम् अकाण्ड एव असमय एव प्राणहरं जीवितविनाशनम् अप्रतीकारम् अचिन्तितम्य उपप्लवं विपदम् उपनतम् आगतम् अवलोक्य निरीक्ष्य, द्विगुणतरः पूर्वं शरीरशैथिल्येन यावान् कम्प आसीत्तद्द्विगुणतर इत्यर्थः, उपजातः उत्पन्नो वेपथुः कम्पा यस्य स तादृशः, मरणभयात् मृत्युत्रासात् उद्भ्रान्ते उद्भ्रमिते तरले चञ्चले तारके कनीनिके यस्याः तां यादृशीम्, विषादेन शोकेन शून्यां लक्ष्यरहिताम्। दृशं लोचनम् इतस्ततः समन्ततो दिक्षु आशासु विक्षिपन् विस्तारयन्, उच्छुष्कम् प्राबल्येनाछिन्नं तालु काकुदं यस्य स तादृशः, आत्मनो निजंस्य चः प्रतीकारो विपन्निवृत्त्युपायः तत्र सक्षमः अशक्तः, त्रासेन भीत्या स्रस्तैः विदीणैः सन्धिभिः अस्थिबन्धेः शिथिलेन श्लथेन पक्षपुटेन छुदद्वयेन मां वैशम्पायनम् आच्छाद्य आवृत्य तत्काले तत्क्षणे उचितप्रतीकारम् इदमेव योग्योपायं मन्यमानः जानन् स्नेहपरवशः प्रेम्णा पराधीनः मद्रक्षणाकुलो मत्राणव्यग्रः किंकर्तव्यताविमूढः किमिदानीं मया कर्त्तव्यं विधेयमित्यत्र विषये सन्दिग्धबुद्धिः क्रोडभागेन उत्सङ्गप्रदेशेन माम् अवष्टभ्य अवलम्बनं, विधाय आवृत्यथंः, तस्थौ तस्थिवान्।
असावपीति। असौ वृद्धचाण्डाळोऽपि पापः पापिष्ठः अतिनृशंसः अत्यन्तक्रूरः क्रमेण पर्यायेण शाखान्तरैः स्कन्धान्तरैः सञ्चरमाणः प्रवर्त्तमानः कोटरद्वारम् अस्मदधिनिष्कुहद्वारम् आगत्य प्राप्य तातं गतासुमकरोदित्यन्वयः। जीर्णस्य परिणतवयसः असितस्य श्यामवर्णस्य भुजङ्गस्य सर्पस्य 'सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजङ्गः' इत्यमरः, भोगः शरीरं तद्वत् भीषणं भयदम्, 'भोगः सुखे रुच्यादिभृतावहेश्च फणका-
दिलाकर 'नहीं' 'नहीं' कह रहे हो। वह बूढ़ा उन्हें एक-एक करके इस प्रकार फेंक रहा था मानों सेमर का फल तोड़-तोड़कर गिरा रहा हो।
मेरे पिता ने भलीभाँति समझ लिया कि यह एक बहुत बड़ी आकस्मिक प्राणनाशक विपत्ति आ गई है। अब इससे बचने का कोई उपाय नहीं है, इसलिये भय के कारण उनके शरीर की कँपकँपी दूनी हो गयी; मृत्यु के भय से उनकी पुतलियाँ उलटने-सी लगीं और वह दुःख से सूनी-सूनी आँसू भरी आँखों से इधर-उधर देखने लगे। उनका तालू सूख गया, उनमें अपने को बचा पाने की कोई शक्ति न रह गयी। भय के कारण उनके सभी अङ्ग ढीले पड़ गये तथा पखने और भी लटक गये। वह मेरी रक्षा के लिये व्याकुल हो उठे। मेरे प्रेम ने उन्हें इतना विवश कर दिया कि मुझे अपने पंखों से ढँककर छाती से चिपका लिया और हक्का-बक्का होकर चुपचाप बैठ गये। उस समय उन्हें मेरी रक्षा का यही उपाय सूझ पड़ा।
वह पापी धीरे-धीरे डालियों से होता हुआ मेरे खोखले के द्वार पर आ पहुँचा। उसने काले बूढ़े
१. अतिमहान्तम्। २. आलोक्य। ३. ०००तरलतारको०००तरलतारकालु, ०००तारकाम्। ४. पक्षकर्मणेति पदं न विद्यते। ५. ०००विमिश्र०००। ६. इह 'अनवरतं'ति पदं क्वचिक्षस्ति।
शुकावस्थावर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १०३
कर्षण-व्रणाङ्कित-प्रकोष्ठम् अन्तक्र-दण्डानुकारिणं वामबाहुमतिनृशंसोमुहुर्मुहुर्दत्तचञ्चु-प्रहार-मुक्तक्रून्दन्त॑माकृष्य तातमपगतासु॑मकरोत् । मान्तु स्वल्पशरीरत्वाद् भयसम्पीडिताङ्गत्वात् सावशेषत्वाच्चायुषः कथमपि तत्पक्षे पुटान्तर-गतं नालक्षयत् । उपरतञ्च तमवनितले शिथिलशिरोधरमथोमुख॑ममुञ्चत् ।
अहमपि तच्चरणान्तरे निवेशित॑शिरोधरो निभृतमङ्ग-निलीनस्तेनैव सहापतम् । आयुषोऽवशिष्टतया तु पवनवशात् पुञ्जितस्य महतः शुष्कप॑र्णराशेरुपरि पतितंमात्मानमपश्यम् । अङ्गानि येन मे नाशीर्यन्त॑ ।
ययोः' इत्यमरः ! विविधा अनेके ये वनवराहाः अरण्यशूकराः तेषां वसाभिः तत्क्षणव्यापादनात् स्नायुभिः तत्सम्बन्धेनेत्यर्थः, विस्रगन्धि आमगन्धि 'विस्रं स्यादामगन्धि यत्' इत्यमरः करतलं हस्ततलं यस्य तं तादृशम् । अत्र हि 'विस्रगन्धिकरतलम्' इत्यस्य स्थाने 'विस्रकरतलम्' इत्येव पाठः साधीयान् उक्त-कोशवलेन 'गन्धि' पदानुपादानेप्युक्तार्थप्रतीतेरभावात् ; अन्यथाधिकपदत्वदोषं वारयितुं कः शक्नुयात्। अनवरतं निरन्तरं कोदण्डगुणानां धनुःप्रत्यञ्चानाम् आकर्षणेन आक्षेपेण व्रणः तेन अङ्कितः चिह्नितः प्रकोष्ठः कूर्परादधः प्रदेशो यस्य तं तादृशम् 'कचान्तरे प्रकोष्ठः स्यात् प्रकोष्ठः कूर्परादधः' इति शाश्वतः, कूर्परश्च 'कफोणिस्तु कूर्परः' इत्यमराद् भुजमध्यग्रन्थिः अन्तकदण्डानुकारिणं यमदण्डतुल्यम्, वामबाहुं सव्यभुजं प्रसार्य विवरमध्ये विस्तार्य मुहुर्मुहुः वारंवारं दत्तः चञ्चप्रहारः त्रोणीप्रघातो येन स तं तादृशम् उत्कूजन्तम् उच्चैः स्वरेण रुवन्तम्, तातं मज्जनकम् आकृष्य कोटराद्वहिरानीय अपगतासुं विगतप्राणम् अकरोत् कृतवान् । जीर्णासितभुजङ्गोद्भोगभीषणमित्यत्र लुप्तोपमा, अन्तकदण्डानुकारिणमित्यत्र चार्थी लुप्तोपमा ।
मामिति । मां वैशम्पायनं तु स्वल्पशरीरत्वात् स्वल्पवपुष्ट्वाद् भयेन त्रासेन संपीडितानि सङ्कुचितानि अङ्गानि अवयवा यस्य तस्य भावः तस्मात्, आयुषो जीवितव्यस्य सावशेषत्वात् अविशिष्टत्वेन सह विद्यमानत्वात् । कथमपि महता क्लेशेन तस्य तालस्य पक्षपुटान्तरे छदपुटमध्ये गतं प्राप्तं नालक्षयत् नापश्यत् स जीर्णशवर इति शेषः । एवमग्रे । उपरतं व्यक्तप्राणम्, अत एव शिथिला श्लथा शिरोधरा ग्रीवा यस्य तं तादृशम्, तं जनकम्, अधोमुखम् अवाङ्मुखम् अवनितले अमुञ्चत् अपातयत् ।
अहमिति । तच्चरणान्तरे पितुः पादमध्ये निवेशितशिरोधरः स्थापितग्रीवः, निभृतं निःशब्दम् अङ्ग-निलीनः तत्सङ्गेऽन्तर्हितः तेनैव जनकेनैव सह साकम् अपतम् अधःपतनफलिकां चेष्टामकरवम् । आयुषः स्वजीवितसमयस्य अवशिष्टतया अवशेषत्वेन हेतुना तु पवनवशात् वायुसंयोगेन पुञ्जितस्य पिण्डितस्य ऊर्ध्वाधोभावमाश्रितस्येत्यर्थः, महतो विशालस्य शुष्कपत्रराशेः नीरसदलसमूहस्य उपरि पतितं स्रस्तम् आत्मानं स्वशरीरम् अपश्यम् अवलोकयम् । येन शुष्कपत्रराश्युपरिपातेन हेतुना, मे मम अङ्गानि अवयवाः नाशीर्यन्त विगलितानि नाभवन् ।
सांप जैसी अपनी बाँह फैलाकर पिता को खींच लिया। उसकी हथेली से जंगली सूअरों की चर्बी जैसी विसैली गन्ध निकल रही थी, उसके गट्टे पर धनुष की डोरी खींचते-खींचते घाव के चिह्न से बन गये थे और उसकी बाँह यमराज के दण्ड के समान भयंकर लग रही थी। यद्यपि पिता ने अपने बचाव के लिये बार-बार चोंच चला-चलाकर उस पर प्रहार किया, किन्तु अन्त में उस हत्यारे ने टें टें चिल्लाते हुए पिता को मार ही डाला। एक तो मैं बहुत नन्हा-सा था, दूसरे भय से मेरा शरीर भी सिकुड़ गया था, तीसरे अभी मेरी आयु भी शेष थी इसीलिए वह परों के बीच में छिपे हुए मुझे देख न सका। उसने झूलती हुई गरदन वाले पिता के मरे हुए शरीर को उलट कर नीचे डाल दिया। मैं भी उनके चरणों के बीच अपना सिर रखे चुपचाप छाती से चिपककर उन्हीं के साथ गिर पड़ा। कुछ आयु बाकी रहने के कारण मैं वायु द्वारा एकत्रित सूखे पत्तों की एक ढेरी पर गिरा था जिससे मेरे अङ्ग टूटने से बच गये थे।
१. तमाकृष्य । २. गतासुम् । ३. स्वल्पत्वाद् । ४. अवशेषत्वात् । ५. पक्ष्मपुटान्तरगतम् । ६. एनम् । ७. तानम् । ८. तच्चरणान्तराले । ९. प्रवेशिताः । १०. अङ्गुदेशनिलीनः, ऽङ्गुविक्लीनः । ११. अवशिष्टपुण्यतया तु पवनवस्देन, पवनवशपुञ्जितस्य । १२. पर्णराशेः । १३. निपतितम् । १४. नावशीर्यन्त ।
| १०४ | कादम्बरी- | [कथामुखे- |
|---|
यावच्चासौ तस्मात्तरुशिखरान्नावतरति तावदहमवशीर्ण-पर्ण$^१$-सवर्णत्वादस्फुटोपलक्ष्य-माण-मूर्तिः पितरमुपरतमुत्सृज्य नृशंस इव प्राणपरित्यागयोग्येऽपि काले ^२बालतया कालान्तरसुवः स्नेहरसस्यानभिज्ञो जन्मसहभुवा भयेनैव केवलमभिभूयमानः किञ्चिदुपजाताभ्यां पक्षाभ्यामीषत्कृतौ$^३$वष्टम्भो लुठंस्तितस्ततः कृतान्तमुख-कुहरादिव विनिर्गतमात्मानं मन्यमानः नातिदूरवर्त्तिनः, शबरसुन्दरी-कर्णपूर-^४रचनोपयुक्त-पल्लवस्य, सङ्कर्षण-पट-नील$^५$-च्छाययोपहसत इव गदाधर-देहेच्छविम्, अच्छेः कालिन्दी-जल-च्छेदैरिव विरचितच्छदस्य, वन-करिमदोपसिक्त-किसलयस्य, विन्ध्याटवी-केशपाश-श्रियममुद्वहंतः, दिवाप्यन्धकारितशाखा-
यावदिति । यावत् यावता समयेन असौ जीर्णशबरः तस्मात् तरुशिखरात् शाल्मलीवृक्षाग्रात् नावतरति नोत्तरति तावता कालेन अहं वैशम्पायनः तमालविटपिनो मूलदेशमविशमित्यग्रेतनेन सम्बन्धः । अवशीर्णस्य तत्क्षणविगलितस्य अशुष्कस्य सरसः पर्णस्य तरुपत्रस्य सवर्णत्वात् तुल्यहरिद्वर्णत्वात् अस्फुटम् अप्रकटम् उपलक्ष्यमाणा अवलोक्यमाना मूर्तिः स्वरूपं यस्य स तादृशः । नृशंस इव क्रूर इव तत्समये तातपरित्यागादित्याशयः । उपरतं विगतप्राणं पितरं तातम्, उत्सृज्य, परित्यज्य, प्राणपरित्यागे जीवितोत्सर्गे योग्येऽपि उचितेऽपि काले समये तथाविधप्रेमविधाflightतात्परित्यागादित्याशयः । बालतया शिशुत्वेन कालान्तरभुवः बाल्यातिरिक्तावस्थायां जननसामर्थ्यस्य स्नेहरसस्य शयनासनभोजनादिषु प्रेमविषयकरसस्य अनभिज्ञः अज्ञाता जन्मसहभुवा उत्पत्तिकालादारभ्य समुत्पन्नेन त्रासेनेव केवलं समन्ततः अभिभूयमानः स्वाधीनीक्रियमाणः, किञ्चित् ईषत् उपजाताभ्याम् उत्पन्नाभ्यां पक्षाभ्यां पतत्त्वाभ्याम् ईषत्कृतः किञ्चिद्विहितः अवष्टम्भ आधारो यस्य स तादृशः पृथिव्यां स्वल्पं स्वल्पमवलम्बनं विधायेत्यर्थः इतस्ततः पृथिव्यां लुठन् निपतन् । कृतान्तस्य यमस्य मुखमिव मुखं वदनं यस्य तथाभूतात् कुहरात् विवरात् विनिर्गतमिव विनिःसृतमिव आत्मानं निजं मन्यमानः बुध्यमानः । इह विनिर्गतमिवेति क्रियोत्प्रेक्षा ।
नातीतिति । नातिदूरवर्त्तिनः नातिदविष्ठस्थायिनः । शबराणां किरातानां याः सुन्दर्यो रमण्यः तासां कर्णपूराणि कर्णभूषणानि तेषां रचनायां विनिर्मितौ उपयुक्ता उपयोगिनः पल्लवाः किसलया यस्य तस्य तादृशस्य, सङ्कर्षणस्य बलभद्रस्य 'सङ्कर्षणः सीरपाणिः कालिन्दीभेदनो बलः' इत्यमरः, पटवत् वस्त्रवत् नीलच्छायया नीलकान्त्या गदाधरदेहच्छवि श्रीकृष्णशरीरद्युतिम् उपहसत इव उपहासं कुर्वत इव विद्यमानम् । अच्छैः निर्मलैः कालिन्दीच्छेदैः यमुनाजलखण्डैरिव विरचिता विनिर्मिताः छदाः पर्णानि यस्य तस्य तादृशस्य द्वयोरपि नीलरूपत्वादित्यभिप्रायः । वनकरिणाम् अरण्यगजानां मदादानवारीणि तै रुपसिक्तानि कृतसेचनकानि किसलयानि पल्लवानि यस्य तस्य तथोक्तस्य । विन्ध्याटव्या दण्डकारण्यस्य केशपाश-
उस दुष्ट के पेड़ से उतरने के पहिले ही निष्ठुर हृदय के समान मैं मरे हुए पिता को छोड़कर उनकी गोद से निकल पड़ा। मेरा रंग भी उन्हीं सूखे पत्तों के समान ही था, अतः मेरा शरीर उस पर स्पष्ट दिखाई नहीं पड़ रहा था। यद्यपि उस समय मेरा मर जाना ही उचित था, लेकिन मुझ में बचपन के कारण बाद में होनेवाले प्रेम का अनुभव नहीं था, केवल जन्म के साथ ही पैदा होनेवाला भयमात्र था। इसलिए भयभीत होकर कुछ-कुछ निकले हुए पङ्खों के सहारे इधर-उधर लोटता हुआ अपने को यमराज के मुँह के भीतर निकला हुआ समझकर समीप ही के एक बड़े तमाल वृक्ष की जड़ में घुस गया मानो दूसरे पिता की गोद में चला गया। उसकी नयी-नयी कोपलें भीलनियों के कानों के आभूषण बनने योग्य थीं, वह बलराम के वस्त्र की तरह नीली छाया से भगवान कृष्ण के साँवले शरीर की खिल्ली-सी उड़ा रहा था। उसके पत्ते गहरे रंग के लग रहे थे मानों यमुनाजल के टुकड़ों से बने हों और उनसे निकलती हुई गन्ध के कारण वे ऐसे लग रहे थे मानों जंगली हाथियों के मदजल से सिंचे हों। वह पेड़ विन्ध्याटवी के जूड़े के समान प्रतीत हो रहा था और इतना घना था कि सूर्य की किरणें भी उसमें घुस नहीं सकती थीं जिससे उसके नीचे दिन में ही अन्धकार छाया रहता था।
१. '...पत्र । २. बालकतया । ३. ईषत्कृतगमनावष्टम्भः । ४. नीलच्छायम्, नीलदलच्छायया, नील्या छायया । ५. क्वचिद् 'देह' इति पाठो नास्ति । ६. 'मदसलिलैरिवोपसिक्त'..., मदसलिलैरिव संसिक्त'...' । ७. उद्वहन्तः ।
शुकेन स्वावस्थावर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १०५
न्तरस्य, अप्रविष्ट-सूर्य्य-किरणमतिगहनपरस्येव पितुरुत्सङ्गमतिमहतस्तमालविटपिनो मूलदेशमविशम् ।
अवतीर्य्य च^१ स तेन समयेन क्षितितल-विप्र^२कीर्णान् संहृत्य तान्^३ शुकशिशूननेक-लता-पाश-संयतानाबँद्ध्य^४ पर्णपुटेऽतित्वरित-गमनः सेनापतिगतेनैव वर्त्मना तामेव^५ दिशमर्गच्छत्^६।
मांन्तु लब्ध-जीविताशं प्रत्यग्र-पितृमरण-शोक-शुष्क-हृदयम् अतिदूरापातादाँयासित-शरीरं सन्त्रास-जात-वेपथुं सर्वोङ्गोपतापिनो बलवती पिपासा परवशमकरोत् ।
अनया च काल-कलया सुदूरमतिक्रान्तः स पापकृदिति परिकलय्य किञ्चिदुन्नमित-कन्धरो भयचकितया दृशा दिशोऽवलोक्य^१० तृणेऽपि चलति पुनः प्रतिनिवृत्त इति तमेव पदे
श्रियं नीलवर्णत्वाद् कुन्तलसमूहकान्तिम् उदूहन् धारयतः। दिवाऽपि दिवसेऽपि अन्धकारतानि सूर्य-किरणप्रवेशाभावात् समुत्पन्नान्धकाराणि शाखान्तराणि स्कन्धाभ्यन्तरप्रदेशा यस्य तस्य तथोक्तस्य। अति-महतः अत्यन्तविशालस्य तमालविटपिनः तमालतरोः अपरस्य अन्यस्य पितुः जनकस्य उत्सङ्गमिव क्रोड-मिव भयनिवारकत्वात् पर्याप्तवरणकत्वाच्चेत्याशयः। अप्रविष्टा अन्तरप्राप्ताः सूर्यस्य दिनेशस्य किरणा-रश्मयो यस्मिन् म तं तादृशम्, अतिगहन अतिशयेनापूर्णावकाशम्। मूलदेशं वृक्षमभागम् अविशं प्रविष्ट-वान्। इह सङ्कीर्णादिश्चयन्ते लुप्तोपमाक्रियोत्प्रेक्षयोः अच्छैरियादिशब्दस्यान्ते जाप्युत्प्रेक्षावृत्त्यनुप्रासयो-श्चैकाध्रयानुप्रवेशरूपः सङ्करालङ्कारः। विन्ध्याटव्याः केशपाशश्रियभिव श्रियमिति विम्बप्रतिविम्वयस्वभाव-बोधनान्निदर्शनालङ्कारः। उत्सङ्गमिवेत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा।
अवतीर्येति। अवतीर्य उत्तीर्य च स वृद्धकिरातः तेन समयेन तत्कालेन क्षितितले भूतले विप्रकीर्णान् इतस्ततो विक्षिप्तान् तान् वृक्षपतितान् शुकशिशून् कीरडिम्भान् संहृत्य एकीकृत्य अनेकैः बहुभिः लता-पाशैः वल्लीरूपबन्धनरज्जुभिः संयतान् यद्धान् विधायेति शेषः। पर्णपुटे छदपुटे आबद्धय प्रपूर्य, अति-स्वरितम् अतिशीघ्रं गमनं गतिर्यस्य स तादृशा, सेनापतिगतेनैव सैन्यनायको येन वर्त्मना यया गतस्तेनैव पथा तामेव दिशं सेनापत्याश्रितामेवाशाम् अगच्छद् अगमत्।
मामिति। मां पिपासापरवशमकरोदित्यन्वयः। लब्धां प्राप्ता जीविताशां प्राणधरणसम्भावना येन तादृशम्, तच्चाण्डालस्य गमनादित्याशयः। प्रत्यग्रः अभिनवो यः पितृमरणशोकः तातमृत्युविषादः तेन शुष्कम् अक्लिन्नं सङ्कुचितं वा हृदयं मनो यस्य स तं तादृशम्। अतिदूरापातात् अत्युच्चतप्रान्ततः पतनात् आयासितं परिश्रमितं शरीरं वपुर्यस्य स तादृशः तम्, तथा सन्त्रासेन अतिभयेन जातः समुत्पन्नो वेपथुः कम्पा यस्य स तादृशस्तम्। सर्वाङ्गोपतापिनो समस्तहस्तपादादिग्यथादायिनी बलवती शक्तिशालिनो पिपासा तृट् परवशं पराधीनम् अकरोत् कृतवती।
अनया चेति। अनया अमुया कालकलया घटिकया स पापकृत् वृद्धकिरातः सुदूरं दूरदेशम् अति-क्रान्तः, अतीत इति परिकल्प्य मनसि विचार्य, किञ्चिदुन्नमिता दिगवलोकनायेपढूर्वीकृता कन्धरा ग्रीवा येन स तादृशः। भयेन त्रासेन चकितया चञ्चलया दृशा नेत्रेण दिशोऽवलोक्य आशा निरीक्ष्य सोऽथवा-ऽन्यो वा तथाविध आयाति न चेति ज्ञानार्थमित्याशयः। तृणेऽपि यत्रसेऽपि चलति कम्पमाने सति पुनर्भूयः
थोड़ी ही देर बाद उस पेड़ से उतर कर उस बूढ़े भील ने पृथ्वी पर फैले हुये शुगों के बच्चों को इकट्ठा किया और पत्तों के दोने में रखकर लताओं से बाँध दिया। फिर उन्हें लेकर वह अत्यन्त शीघ्रता से उसी ओर चल पड़ा जिधर सेनापति गया था। यद्यपि अब मुझे जीवित बच जाने की कुछ आशा हो चली थी, किन्तु तत्काल ही मरे हुए पिता के शोक में हृदय सूख रहा था, बहुत ऊपर से गिरने के कारण शरीर भी दुख रहा था, भय के कारण कंपकंपी लगी हुई थी और मारे शरीर को जलाने वाली जोर की प्यास ने मुझे विह्वल बना दिया था। इतनी देर में वह दुष्ट बहुत दूर तक चला गया होगा... ऐसा सोचकर मैंने अपनी गर्दन थोड़ी
१. क्वचित् 'च' इति पाठो नास्ति ।
२. विकीर्णान् ।
३. क्वचित् 'तान्' इति पाठो न विद्यते ।
४. आबध्य ।
५. 'तामेव' इत्यपि पाठः क्वचिन्नास्ति ।
६. अन्वगच्छत् ।
७ पातादायासितशरीरं ।
८. सन्त्रा-सजाता सर्व्वाङ्गोप०... ।
९. आक्रान्तः ।
१०. विलोक्य ।
१४ का० कथा०
| १०६ | कादम्बरी- | कथामुखे- |
|---|
पदे पापकारिणमुत्प्रेक्षमाणो निष्क्रम्य तस्मात्तमालतरु^१मूलात् सलिल-समीपमुपसर्त्तुं^२ प्रयत्नमकरवम् ।
अजातपक्षैतया च नातिस्थिरैतर-चरण-सञ्चारस्य मुहुर्मुहुर्मुखेन^५ पततो मुहुस्तिर्यङ्निपतन्तमात्मानमेकया पक्षपाल्या सन्धायैतः क्षितितलसंर्पण-श्रमातुरस्य अनभ्यासवशादेकमपि दत्त्वा पदमनवरतमुन्मुखस्य, स्थूलस्थूलं^७श्वसतो धूलिधूसरस्य संसर्पतो ममाभून्मनसि-'अतिकष्टासु दशांस्वपि जीवित^११-निरपेक्षा न भवन्ति खलु जगति प्राणिनां वृत्तयैः। नास्ति जीवितादन्यदभिमततरमिह जगति सर्वजन्तूनाम् । एवमुपरतेऽपि सुगृहीतनाम्नि ताते
प्रतिनिवृत्तः तथोक्तदिग्दर्शनात्प्रत्यावृत्तः, तदागमनभयेनेत्याशयः । इति एवं पापकारिणं पापविधायिनं तमेव जीर्णशबरमेव पदे पदे प्रतिपदम् उत्प्रेक्षमाणः भयवशेन प्रतिस्थानम् उत्पश्यन् निष्क्रम्य बहिर्निःसृत्य तस्मात् तमालतरुमूलात् तमालवृक्षाधःस्थलात् सलिलसमीपं जलान्तिकम् उपसर्त्तुं गन्तुं प्रयत्नम् उद्योगम् अकरवम् कृतवान् ।
अजातेति । मम मनसि एवमभूदिति सम्बन्धः। अजातपक्षतया अनुपन्नपक्षतया नातिस्थिरतरः किञ्चिदस्थिर इत्यर्थः, चरणसञ्चारः पादस्थापनसामर्थ्यं यस्य स तादृशः, मुहुर्मुहुः वारंवारं मुखेन वदनेन पततो भूतले लुण्ठनं विदधतः, मुहुः वारंवारं तिर्यक् कुटिलं कञ्चाधोऽवयवयोरित्यर्थः, निपतन्तं भ्रश्यन्तम् आत्मानं स्वम् एकया केवलया 'एकोऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा' इत्युक्ते, 'एके मुख्यान्यकेवलाः' इत्यमराच्च, पक्षपाल्या पक्षप्रदेशेन 'पालिः कर्णलतायां स्यात् प्रदेशे पङ्किचिह्नयोः' इत्यजयः, सन्धालयतः पतनाद्रक्षां कुर्वतः । क्षितितले भूतले संसर्पणेन गमनेन यः श्रमः खेदः तेन आतुरस्य व्यथितस्य अनभ्यासात् भूयो भूयो विधानाभाववशाद् एकमपि भूतले संसर्पणेन गमनेन यः श्रमः खेदः तेन आतुरस्य मयि तस्य अनभ्यासात् भूयो भूयो विधानाभाववशात् एकमपि एकसंख्याकमपि पदं पदं चरणं दत्त्वा निवेश्य, अनवरतं निरन्तरम् अधिकसमयमिति यावत्, उन्मुखस्य ऊर्ध्वाननस्य 'आननं लपनं मुखम्' इत्यमरः। स्थूलं स्थूलं दीर्घदीर्घं यथा स्यात्तथा श्वसतः श्रमेण श्वासमोक्षणं विदधतः। धूलिभिः, भूयो भूयः पतनात् लग्नैः क्षितितलपांशुभिश्च धूसरस्य धूम्रवर्णस्य । संसर्पतः सलिलान्तिकं व्रजतो मम मनसि हृदये समभूद् आता एवं वृत्तिरिति शेषः ।
तां वृत्तिमेव स्पष्टयति-अतिकष्टास्विति । अतिकष्टास्वपि अत्यन्तकलेशजनिकासु दशासु एवं विधासु अवस्थासु प्राणिनां जन्तूनां वृत्तयः प्रवर्त्तनरूपाः क्रियाः जीवितनिरपेक्षा जीवने गतस्पृहा न भवन्ति न जायन्ते, जन्तवो ह्यनेकमपि क्लेशमनुभवन्ति तथापि स्वप्राणसत्तामभिलषन्त्येवेत्याशयः ।-अत एव इह जगति अस्मिन् संसारे सर्वजन्तूनां सर्वप्रकारशरीरिणां 'प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्यशरीरिणः' इत्यमरा, जीवितात् जीवनात् अन्यत् इतरत् अभिमततरम् अभिलषिततरं वस्तु विषयो नास्ति न विद्यते । उक्तविषयं संयोजयितुमाह-एवमिति । यत् यस्मात् कारणात् सुगृहीतनाम्नि मम प्रातश्चिन्त-
ऊँची की और डरी हुई निगाहों से इधर-उधर देखने लगा । एक तिनके के खड़कने पर भी मुझे उस पापी के फिर लौट आने का सन्देह हो जाता था। इसलिये पग-पग पर उस पापी की सम्भावना करता हुआ मैं उस वृक्ष की जट से निकल कर जल के पास पहुँचने के लिये प्रयत्न करने लगा।
अभी तक न तो मुझ में पर ही आये थे और न तो पैरों में टिक सकने की शक्ति ही थी इसलिये लड़खड़ा कर बार-बार मुँह के बल गिर पड़ता था, कभी तिरछे होकर उलटते समय करवटों के बल अपने को संभाल भी लेता था। पृथ्वी पर लुढ़कने-लुढ़कने तथा चलने का अभ्यास न होने के कारण में इतना थक गया था कि एक ही पग चलकर चोंच उठा लेता और लम्बी-लम्बी साँसें खींचने लगता था। मेरा सारा शरीर भी धूल में सन उठा था। अपनी इस दशा पर मैं मन ही मन सोचने लगा-अत्यन्त कष्ट की दशा में भी प्राणियों की प्रवृत्तियाँ जीवन की आशा का परित्याग नहीं कर पातीं। सभी प्राणियों के लिये इस संसार में जीवन से अधिक प्रिय अन्य कोई भी वस्तु नहीं है। तभी तो इतने पूज्य पिता के मरने पर भी मैं सुध-बुध के
१. तमालतरुतलमूलात् । २. सत्तुं । ३. अनुजातपक्षतया, अजातपक्षतया । ४. नातिस्थिरचरण••• । ५. अधोमुखेनापततः । ६. श्रमातुरस्य । ७. मुहुर्मुहुः स्थूलस्थूल । ८. निःश्वसतः । ९. मम समभून्मनसि । १०. अवस्थास्वपि । ११. स्वजीवित••• । १२. सर्वप्राणिनां । १३. प्रवृत्तयः । १४. सर्वजन्तूनामेव ।
शुकेन स्वावस्थावर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १०७
यद्हमविक्लेतेन्द्रियः पुनरेव श्वसिमि । धिगक्रन्दमपणमतिनिष्ठुरमकृतज्ञम् । अहो ! 'सोढ-पितृमरणशोकदारुणं येन मया जीव्यते, उपकृतमपि नापेक्ष्यते । खलं हि खलु मे हृदयम्। अहंहि लोकान्तरमुपगतायामम्बायां नियम्य शोकावेगमप्रसव-दिवसात् परिणतवयसापि सता तातेन तैस्तैरुपायैः संवर्धनक्लेशमतिमहान्तमपि स्नेहवशादगणयता यत् परिपालितः, तत्सर्वमेकपदे विस्मृतम् । अतिकृपणाः खल्वमी प्राणाः, यदुपकारिणमपि तातमद्याति-गच्छन्तं नानुगच्छन्ति । सर्वथा न कश्चिन्न खलीकरोति जीवित-तृष्णा, यदीदृशावस्थं-
नीयसंज्ञके 'स सुगृहीतनामा स्याद् यः प्रातरनुचिन्त्यते' इति त्रिकाण्डशेषः ताते जनके एवम् उक्तविधिना उपरतेऽपि मृतेऽपि चाण्डालस्य किरातस्य प्रक्षेपानन्मृत्युं प्राप्तेऽपीत्यर्थः, अहम् अविकलेन्द्रियः विषयग्रहणे यथास्थितसमर्थेन्द्रियः पुनरेव मन्दन्मपि श्वसिमि जीवनायाभिलषामीत्यर्थः, अतः अकरुणं निर्दयं तथाविधेऽपि समये तातं परित्यज्य स्वप्राणरिरक्षिपया निःसरणादित्याशयः । अतिनिष्ठुरम् अतिक्रूरं निष्करुणत्वादित्याशयः । अकृतज्ञं कृतम अनेन ममैतावद् उपकारे विहिता इति न जानाति यः स तं तादृशम्, तद्विहितोपकाराचिन्तनार्दिति भावः । मां वैशम्पायनं धिक्धिक्कारः 'उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु' इति धिग्योगे मामित्यत्र द्वितीया । अहो आश्चर्यम् । येन मया वैशम्पायनेन, सोढेन असाधारणदुःखमनुभूतेन पितृमरणशोकेन तातमरणविषादेन दारुणं भयङ्करं यथा स्यात्तथा जीव्यते जीवनानि धार्यन्ते, उपकृतमपि तातविहितोपकारोऽपि नापेक्ष्यते स्तुतिपये नानीयते अतश्चापि मां धिगित्यन्वयः ।
अहंहीति । हि निश्चयेन 'हि पादपूरणे हेतौ विशेषेऽप्यवधारणे' इति मेदिनी । मे मम हृदयं मनः खलम् अधमम् उपकाराज्ञानादित्याशयः । 'खलः कक्के भुवि स्थाने क्रूरे कर्णजपेऽधमे' इति हैममेदिस्यौ । हि यस्मात् कारणात् लोकान्तरं परलोकम् उपगतायां प्राप्तायाम् अम्बायां जनन्यां शोकावेगं विषादप्रवाहं नियम्य अन्तर्निरुध्य, अप्रसवदिवसात् मजन्मदिनावधि, परिणतवयसापि वृद्धावस्थेनापि अत एव सम्मन्नकर्मोद्योगेत्यायः, एतोदृशेनापि सता तैस्तैरुपायैः, प्राग्दर्शितैः कीरसुलक्ष्पेयभक्ष्यसंयोजनादिभिः संवर्द्धनक्लेशं मःपरिपालनदुःखम् अगणयता तद्गणनागविद्वद्यता तातेन पित्रा अहं यत्परिपालितः पोषितिनः एकपदे नत्काले 'एकपदं नत्काले नपुंसकं, वर्त्मनि स्त्री स्यात्' इति रामाश्रमी टीका, 'तत्सकैकपदे तुल्ये' इति ह्मायुधश्च, तत्सर्वं विस्मृतं मानसपथाद्विमारितं मयेति शेषः, तस्य प्रतीकाराविधानादनुव्रजनाभावाच्चेत्याशयः ।
अमीति । अमी एते मे प्राणा असवः अतिकृपणाः खलु अत्यन्ततुच्छा एव यत्, यस्माद्धेतोः उपकारिणमपि तावन् उपकृतिविधायिनमपि पितरम् अद्य अस्मिन्नहनि अतिगच्छन्तं मामतिक्रम्य व्रजन्तं नानुगच्छन्ति नानुव्रजन्ति । सर्वथा सर्वप्रकारेण जीविततृष्णा जीवनेच्छा कश्चिद् कमपि जनं न खली करोति नाधमीकरोति इति न, किन्तु सर्वमेव खलीकरोति सर्वमित्यर्थः । नञ्द्वयोपादानेन प्रकृतोऽर्थो दृढी-कृतः । अखलं खलं सम्पद्यमानं करोतीति खलीकरोति अभूततद्भावे च्चिः । यत् यस्मात् कारणात् जलाभि-
साथ अभी तक जी रहा हूँ ! मेरे ऐसे अत्यन्त निर्दय, निष्ठुर और कृतघ्न को धिक्कार है ! पिता की मृत्यु के भयङ्कर शोक को भी पीकर मैं अब भी रहा हूँ । मुझे उनके उपकारों की अब जैसे कोई आवश्यकता भी नहीं रह गयी है ! सचमुच ही मेरा हृदय अत्यन्त दुष्ट है ! माँ के मरने के बाद मारे शोक को पीकर पिता ने वृद्ध होते हुए भी मेरे जन्म के दिन से ही स्नेहवश बड़े-बड़े दुःखों की परवाह न करके अनेक उपायों से मेरा पालन-पोषण किया था। लेकिन आज मैंने वह सब एक साथ ही भुला दिया। सचमुच मेरे प्राण अत्यन्त लोभी हैं जो इतने उपकारी पिता के चले जाने पर भी आज उन्हीं के साथ नहीं चले गये ! जीवन की तृष्णा किसे नहीं तुच्छ बना डालती ! तभी तो ऐसी दुखमयी अवस्था में भी मुझे जल की प्यास लगा रही है ! मैं तो समझता हूँ कि पिता की मृत्यु के असह्य शोक को भी दबा देने वाला मेरी इस तरह जीने की प्रबल इच्छा केवल मेरी निष्ठुरता के
१. 'महदपि विस्मृतमित्यु...' । २. अत्यल्पम् ३. नापेक्ष्यते । ४. मया । ५. 'लोकान्तरगतायाम् । ६. शोकावेगं । ७. 'तातेन' इति क्वचिन्नस्ति । ८. मे प्राणाः, मम प्राणाः । ९. तातं कापि गच्छन्तमद्यापि, मद्य क्वापि गच्छन्तम् । १०. सर्वथा वंचित, न कश्चन । ११. ईदृशावस्थं ।
| १०८ | कादम्बरी- | [ कथामुखे- |
|---|
मपि मामायासयति जलाभिलाषः। मन्ये चागणित-पितृमरण-शोकस्य निर्घृणतैव केवल-मियं मम सलिलपानबुद्धिः। अद्यापि दूरत एव सरस्तीरम्। तथाहि जलदेवतानूपुर-रवानुकारी दूरेऽद्यापि कलहंस-विरुतमेतैत्, अस्फुटानि श्रूयन्ते सारसरुतानि, विप्रकर्षादाशामुख-विसर्पण-विरलः सञ्चरति नलिनी-षण्ढपरिमलः। दिवसस्येयमतिकष्टा दशा वर्त्तते। तथाहि रविरम्बरतलमध्यवर्ती स्फुरन्तमातपमनवरतमनल-धूलि-निकरमिव विकिरति करैः, अधिकामुपजनयति तृषाम्। आतप-सन्तप्त-पांसु-पटल-दुर्गमा भूः, अति-प्रबल-पिपासावसन्नानि गन्तुमल्पमपि मे नालमङ्गानि, अप्रभुरस्यात्मनः सीदति मे हृदयम्,
लाषः जलपानेच्छा, ईदृशावस्थमपि अत्यन्तविषादव्यग्रमपि माम् आयासयति जलपानविधानाय सम्प्रेष्य क्लेशं जनयति। एवञ्च जीवनाभिलाषयैव इयं जलाभिलाषा, सा यदि जीवनाभिलाषा नाभविष्यत्तदा यदा जलतृष्णा सञ्जाता तदैव मृतः सन् तातमन्वव्रजिष्यमिति नूनं जीवनाभिलाषैव सम्प्रति मां दुःखं मुत्पादयतीत्याशयः। इह जीविततृष्णेति विशेषेण आयासासादनसामान्यसमर्थनात् विशेषेण सामान्य समर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः।
मन्य इति। मन्ये जाने च अगणितपितृमरणशोकस्य अज्ञाततातमरणविषादस्य मम केवलम् इयं सलिलपानबुद्धिः जलाभिलाषा निर्घृणतैव निष्करुणतैव तत्प्रयुक्तैवेत्याशयः, अन्यथा लब्धप्रकरणो निष्प्राणतामनुव्रजेयमिति तात्पर्यम्।
इह निर्घृणताललाभिलाषयोर्हेतुहेतुमतोस्तादात्म्येन प्रतिपादनात् हेत्वलङ्कारः। तथा हि दर्पणे—
'अभेदनाभिधा हेतुर्हेतोर्हेतुमता सह' इति।
अद्यापीति। अद्यापि साम्प्रतमपीत्यर्थः, दूरत एव विप्रकर्षादेव सरस्तीरं सरोवरतटम्। तदेव निरूपयति—तथाहीति। जलदेवतानां जलाधिष्ठात्रीणां देवीनां नूपुराणां पादाङ्गदानां 'पादाङ्गदं तुलाकोटि-र्मञ्जीरो नूपुरे स्त्रियाम्' इत्यमरः, यो रवो ध्वनिः तमकर्तुं शीलं यस्य तत् तादृशम् दूरे विप्रकर्षे अद्यापि इदानीमपि एतत् श्रूयमाणम्, कलहंसानां कादम्बानां विरुतं कूजितम्। अस्फुटानि अव्यक्तानि सारसानां लक्ष्मणानां रसितानि कूजितानि श्रूयन्ते आकर्ण्यन्ते। विप्रकर्षात् दूरात् आशामुखेषु दिगाननेषु नाना-विदित्यर्थः, विसर्पणेन प्रसरणेन विरलः स्वल्पः नलिनीषण्ढानां कमलिनीवनानां परिमलः सौरभम्।
दिवसस्येति। दिवसस्य दिनस्य इयं पुरो दृश्यमाना अतिकष्टा अत्यन्तं क्लेशदायिनी दशा अवस्था वर्त्तते अस्ति मध्याह्नसमय इत्यर्थः। एतदेव दर्शयति-तथाहीत्यादिना। अम्बरतलस्य साकाशस्य मध्यवर्त्ती मध्यगामी रविः सूर्यः, अनवरतम् अविच्छिन्नं स्फुरन्तं देदीप्यमानम् आतपं तेजः अनलधूल्यो वह्विकणिकाः तेषां निकरमिव समूहमिव करैः रश्मिभिः सृजैश्च विकिरति क्षिपति। अत्रोपमालङ्कारः। अधिकाम् अत्यर्थां तृषां पिपासाम् उपजनयति सम्पादयति।
आतपेति। आतपेन रवितेजसा सन्तप्तैः उष्णैः पांसुपटलैः रजःसमूहैः दुर्गमा दुःखेन गन्तुं योग्या भूः मही। अतिप्रबलया अत्यधिकया पिपासया जलपानेच्छया अवसन्नानि भिन्नानि मे मम अङ्गानि शरीरक्षुद्रावयवाः स्वल्पमपि किञ्चिदपि गन्तुं चलितुं नालं न समर्थानि। आत्मनः शरीरस्य अप्रभुः असमर्थः अस्मि भवामि स्वेच्छया लब्धनानासम्पत्तोऽस्मीत्यर्थः। मे मम हृदयं सीदति सखेदं भवति। चक्षुर्नेत्रम् अन्धकारतां तिमिरताम् उपयाति प्राप्नोति। अपिशब्दः प्रश्ने, नामशब्दः सम्भावनायाम्। तथा च—
'अपिः सम्भावनाप्रश्नशङ्कागर्हासमुच्चये। तथा युक्तपदार्थे च कामचारक्रियासु च ॥' इति विश्वः।
अतिरिक्त और कुछ नहीं। सरोवर अभी बहुत दूर है क्योंकि जलदेवता के नूपुरों के समान झंकृत होनेवाली कलहंसों की यह ध्वनि अभी दूर जान पड़ती है, सारसों का कलरव भी अभी स्पष्ट सुनायी नहीं पड़ रहा है और अधिक दूर होने के कारण दिशाओं में फैलकर अत्यन्त हल्की पड़ जानेवाली कमल वनों की गन्ध भी नहीं आ रही है। दिन की हालत अत्यन्त सतानेवाली हो गयी है। आकाश के बीच में पहुँचे हुए सूर्य की किरणों से निकलती हुई धूप ऐसी लगती है मानों आग की चिनगारियाँ बरस रही हों। इससे गला और भी सूखता सा
१. नामायासयति, नामवभासयति, नामभिलाषयति। २. निर्घृणतयैव। ३. दूर एव सरः। ४. नूपुरानुकारि। ५. विरतमेतत्। ६. एतानि चास्फुटानि। ७. कचित् 'अद्यश्च' इति पाठोऽधिकः। ८. इयं कष्टा दशा, अतिकष्टा च दशा। ९. तृषन्। १०. आतपस्पर्शसन्तप्त...। ११. भूमिः। १२. अननप्रभुर...।
हारितवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १०६
अन्धकारतामुपयाति चक्षुः, अपि नाम खलो विधिरनिच्छतोऽपि मे मरणमद्यैव^१ उप- पादयेत्।”
इत्येवं^२ चिन्तयत्येव मयि तस्मात् सरसोऽदूरवर्तिनि^३ तपोवने जाबालिर्नाम महा- तपा मुनिः प्रतिवसति स्म^४। तत्तनयश्च हारीतनामा मुनिकुमारकः^५ सनत्कुमार इव सर्व- विद्यावदातचेताः समानवयोभिरपरैस्तपोवनकुमारकैरनुगम्यमानस्तेनैव^६ पथा द्वितीय इव^७ भगवान् विभावसुरतितेजस्वितया दुर्निरीक्ष्यमूर्तिः, उद्यतो दिवसकर-मण्डलादिवोत्कीर्णः^८ तडिद्भिरिव विरचितावयवः, तप्त-कनक-द्रवेणेव बहुरुपलिप्त-मूर्तिः, व्यापिशङ्खावदातया^९
'नाम कामे (क्रोधे) ऽभ्युपगमे विस्मये स्मरणेऽपि च । सम्भाव्यक्रूरताप्राकार्यविक्षेपेष्वपि दृश्यते ॥'
इति मेदिनी। खलः खण्डनकरणात् दुर्जनः 'पिशुनो दुर्जनः खलः' इत्यमरः, विधिः विधाता अनिच्छतोऽपि अनभिलषतोऽपि मे मम मरणं मृत्युम् अद्यैव उपपादयेत् विदध्यात्।
इत्येवमिति। इत्येवं पूर्वोक्तविधिना मयि वैशम्पायने चिन्तयत्येव विचारयत्येव सति, तस्मात् पूर्वं- प्रतिपादिताद् सरसः सरोवरात् अदूरवर्तिनि समीपस्थायिनि तपोवने तपस्विजनाधिष्ठितविपिने जाबालि- र्नाम जाबालिसंज्ञकः महत् तपं यस्य एतादृशो मुनिः तपोनिधिः प्रतिवसति स्म निवसति स्म ।
तस्येति । तस्य तपोधिनधेः तनय आत्मजः 'आत्मजस्तनयः सुतुः' इत्यमरः, हारीत इति नाम अभिधेयं यस्य तादृशो मुनिकुमारकः तापसबालकः, 'तदेव कमलसरः स्नानामुरागमत्' इत्यग्रेतनेन सम्बन्धः। तमेव सम्प्रति विशेपयति-सनत्कुमार इत्यादिना । सनतो ब्रह्मणः कुमार इति सनत्कुमारः प्रजापतेः पुत्र इत्यर्थः 'सनत्कुमारो वैधात्रः' यद्वा-सनत् सर्वस्मिन् समये कुमारः कौमारवनावस्थी। तदुक्त पुराणे-'तयोक्तवन्तस्तेवाहं कुमार इति विद्धि माम् । तस्मात् सनत्कुमारोति नामैतन्मे प्रतिष्ठितम् ॥' स इव सर्वविद्यावदातचेताः निखिलविद्यानिर्मलहृदयः, इह पूर्णोपमा । समानवयोभिः समवयौभिः अपरैः तद्व्यतिरिक्तैः तपोवनकुमारकैः तापसबालकैः अनुगम्यमानः अनुव्रज्यमानः तेनैव पथा तेनैव वर्त्मना द्वितीय एतदपरः भगवान् ज्ञानवान् धर्मवान् वा;-'भगं श्रीयोनिवीर्य्यच्छाज्ञानवैराग्यकीर्त्तिषु । माहात्म्यैश्वर्ययत्नेषु धर्मे मोक्षेऽथ ना रवौ' इति मेदिनी । विभावसुरिव अग्निरिव अतितेजस्वितया अनुत्कृष्टदीप्तिमत्तया 'तेजो दीप्तौ प्रभावे च स्यात्पराक्रमरेतसोः इति मेदिनी। दुर्निरीक्ष्या दुःखेन द्रष्टुं योग्या मूर्तिः स्वरूपं यस्य स तथोक्तः । विभावसुरितिविति द्रथ्योत्प्रेक्षा। उद्यतः उद्ययं विदधतः दिवसकरमण्डलात् सूर्य- बिम्बात् उत्कीर्ण इव टङ्केन रचयित्वा उद्धृत इव. तडिद्भिः सौदामिनीभिः विरचिता निर्मिता अवयवा अङ्गानि यस्य स इव, तप्तम् द्रुतं यत् कनकं सुवर्णं तस्य द्रवेण रसेन बहिः मूर्त्तेरेव बहिः उपलिप्ता लिप्ता मूर्ति स्वरूपं यस्य स तथोक्तः। एते त्रयोऽपि क्रियोत्प्रेक्षालङ्काराः।
व्यापिशङ्केति। स्फुरन्त्या देदीप्यमानया, अविग्रहा क्षिप्तिविद्रूढवर्णा चामौ अवदाता धवला चेति
जा रहा हूँ। धूप में तपती हुई धूप के कारण पृथ्वी पर चलना अत्यन्त कठिन हो रहा है, अत्यन्त तीखी प्यास के कारण मेरे सभी अंग सूखे से हो गये हैं जिससे अब थोड़ी दूर चलने की शक्ति नहीं रह गयी है, अब मैं अपने वश में नहीं रह गया हूँ, हृदय बैठा जा रहा है, आँखों में अन्धेरा छा रहा है, क्या ही अच्छा होता कि क्रूर विधाता न चाहते हुए भी मुझे आज मृत्यु ही दे देता।
इस प्रकार से थोड़ी ही दूर पर तपोवन में जाबालि नाम के एक बहुत बड़े तपस्वी मुनि रहते थे। मैं अभी इस प्रकार सोच ही रहा था कि उनके पुत्र कुमार हारीत अपनी ही अवस्थावाले अन्य तपस्वी कुमारों के साथ उसी मार्ग से उसी कमलों से परिपूर्ण सरोवर में स्नान करने के लिये आ रहे थे। सनत्कुमार के समान उनका हृदय सभी विद्याओं से अत्यन्त उज्ज्वल हो गया था, अत्यधिक तेज के कारण उनकी ओर देखना भी कठिन था मानों वह दूतिमान् दूसरे अग्निदेव हों, उसका स्वरूप ऐसा प्रतीत होता था मानों प्रातःकालीन सूर्यमण्डल को गढ़कर बनाया गया हो, उनके अंग प्रत्यंग ऐसे कान्तिमान थे मानों बिजली से बने हों और शरीर का रंग ऐसा चमक रहा था मानों उसपर तपाये हुए सोने का पानी चढ़ा दिया गया हो, वह अपनी दीपती हुई शरीर कान्ति से ऐसे प्रतीत हो रहे थे मानों प्रातःकालीन सूर्य की धूप से प्रकाशित दिन अथवा दावानल से
१. अद्य, अद्यैव । २. इत्थं । ३. नातिदूरवर्त्तिनि । ४. 'स्म' इति क्वचिद् पाठो नास्ति । ५. तापस- कुमारकः ६. समवयोभिः । ७. इतरैः । ८. रवितोऽवतप्तात् । ९. क्षिप्तविद्रुढरुचा ।-
११० | कादम्बरी- | [ कथामुखे-
देह-प्रभया स्फुरन्त्या सबालातपमिव सदावानलमिव वनमुपदर्शयन्, उत्तप्त-लौह-लोहिनीनामनेक-तीर्थाभिषेकपूतानामंसस्थलाव१लम्बिनीनां जटानां निकरेणोपेतः, स्तम्भित-शिखा-कलापः, खाण्डववन-दिग्धक्षया कृत-कपट-बटु२वेश इव भगवान् पावकः, तपोवन-देवतानूपुरानुकारिणा धर्मशासन-कटकेनेव स्फाटिकेनाक्षवलयेन दक्षिणश्रवणावल३म्बिना विराज मानः, सकल-विषयोपभोग-निवृत्त्यर्थ४मुपपाँदितेन ललाटपट्टके५ त्रिसँत्येनेव भस्म-
तया 'अवदातः सितो गौरो बलक्षो धवलोऽर्जुनः' इत्यमरः, देहप्रभया शरीरकान्त्या, दिवसं तत्कळाभि-रित्यर्थः। सबालातपमिव अभिनवसूर्यालोकयुक्तमिव वनं तद्विपिनं सदावानलमिव अरण्याग्निना युक्तमिव उपदर्शयन् प्रकटयन् । इह सबालातपमित्यत्र सदावानलमित्यत्र च गुणोत्प्रेक्षा ।
उत्तप्तेति । उत्तप्तम् उष्णीकृतं यह्लोहम्-अश्मसारः,-'लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी । अश्मसारः' इत्यमरः । तद्वत् लोहिनीनां रक्तवर्णानाम् अनेकानि विविधानि यानि तीर्थानि गङ्गा दीनि तेषु अभिषेकेण स्नानेन पूतानां पवित्रीकृतानाम्, अंसस्थले भुजशिरःस्थाने लवलम्बिनीनाम् अवलम्बमानानां जटानां सटानां 'प्रतितनस्तु जटा सटा' इत्यमरः, निकरेण समूहेन उपेतः सहितः। उत्तप्त-लोहलोहिनीनामित्यत्र लुप्तोपमा ।
स्तम्भितेति । स्तम्भितो बद्धः शिखानां चूडानां कलापः समूहो येन स तथोक्तः-शिखा शास्त्रा बर्हिचूडालाङ्गूलिच्यग्रमात्रके । चूडामात्रे शिफायां च ज्वालायां प्रपदेऽपि च ॥' इति मेदिनी । खाण्डव-वनस्य विविधमहौषधिपूर्णखाण्डवाह्वयविपिनस्य दिधक्षया दग्धुमिच्छया कृतो विहितः कपटेन व्याजेन बटुवेशो द्विज्रूपं येन स तादृशः भगवान् माहात्म्यवान् पावको वह्निरिव दीप्तरूप इत्यर्थः । इहोपमा ।
अत्रायं महाभारतीयेतिहासः—पुरा खलु श्वेतकिसंज्ञको भूपतिः द्वादशसांवत्सरिकं यज्ञमकृत। तत्र निरन्तरहविर्भक्षणेनाग्नेः मन्दोऽग्निरुत्पन्नः, ततश्च तत्प्रतिकर्तुं स कपटराश्या बहुविधमहौषधियुक्तं खाण्डववनं जिघत्सुर्द्विजरूपेण श्रीकृष्णस्य पार्थस्य च साहाय्यमाश्रित्य तद्विपिनं भस्मीचकारेति ।
तपोवनेति । धर्मशासनस्य गुरुकृतविधिनिषेधादिरूपधर्मोपदेशस्य कटकं त्राणाय परिधिरूपेण वर्त्तमानं सैन्यं तेनेव 'कटकस्त्वद्रिनितम्बे बाहुभूषणे सेनायां राजधान्यां च' इति हैमः, भूपतेस्त्राणाय दुर्गाद्बहिः परिधिरूपेण सैन्यं यथा तिष्ठति तथा सव्येतरश्रोत्रे गुरुभिनिँरूपितस्य विधिनिषेधरूपधर्मस्य त्राणाय सैन्येनेव वलयाकारजपमालिकया विद्यमानमित्याशयः । स्फाटिकेन स्फटिकमणिरचितेन दक्षिणाश्रवणावलम्बिना सव्येतरश्रोत्रस्थायिना, अक्षवलयेन दलयाकारजपमालिकया विराज मानः शोभमानः । इह धर्मशासनकटकेनेवेत्यत्र क्षार्थी उपमा, जात्युत्प्रेक्षा च, अनयोहिं अङ्गाङ्गिभावेन साङ्कर्यात् सङ्करालङ्कारः ।
सकलेति । सकलानां समस्तानां विषयाणां स्त्रक्चन्दनर्नाप्रभृतीनां भोग्यवस्तूनाम् उपभोगा-न्निवृत्त्यर्थम् उपभोगोपरमार्थम् उपपादितेन विहितेन, त्रयाणां सत्यानां शपथानां समाहार इति त्रिसत्यं तेनेव, नाहं विषयानुक्तो भविष्यामि, नाहं विषयानुक्तो भविष्यामि, नाहं विषयाबुरक्तो भविष्यामि इति शपथत्रयलक्षणेनेत्यर्थः 'सत्यं कृते च शपथे तथ्ये च त्रिषु तद्वति' इति मेदिनी । ललाटपट्टके भाल-फलके भस्मतिपुण्ड्रकेण विभूतिनित्रितिलकेन भस्मनस्तिर्यग्रेखात्रयेणेत्यर्थः, अलङ्कृतो मण्डितः । इह त्रिसत्येनेवेति गुणोत्प्रेक्षा ।
सुशोभित बन हों । तपाये हुए लोहे के समान चमकीली और अनेक तीर्थों के जल से पवित्र उनकी जटाएँ कंधों पर लटक रही थीं तथा सिर पर चोटियों का जुड़ा बना हुआ था जिससे वे ऐसे प्रतीत हो रहे थे मानों खांडव वन जलाने की अभिलाषा से भगवान् अग्निदेव ने ब्रह्मचारी का कपट वेश बना लिया हो । इनके दाहिने कान में तपोवन की देवी के नूपुरों के समान स्फटिकमणि से बनी हुई रुद्राक्ष की माला ऐसी प्रतीत हो रही थी मानो कानों में पड़े गुरु के धर्मोपदेश की रक्षा के लिए सेना का व्यूह हो । इनके ललाट पर भस्म का त्रिपुण्ड इस प्रकार सुशोभित हो रहा था। मानो सम्पूर्ण विषयोपभोग से छुटकारा पाने के लिए उन्होंने त्रिसत्य (तीन बार किये हुये शपथ) का धारण कर लिया हो । उनके बायें
१. लटावलीनां ।
२. ॰॰॰पडुवेष इव ।
३. ॰॰॰अनुलम्बिना, विलाम्बिना ।
४. निवृत्त्युप ।
५. उत्पादितेन ।
५. ललाटपट्टे ।
७. त्रिसत्यकेन ।
हारीतवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १११
त्रिपुण्ड्रकेणालङ्कृतः, गगन-गमनोन्मुखबलाकानुकारिणा स्वर्गमार्गमिव दर्शयता सततमुद्ग्रीवेण स्फटिक-मणि-कमण्डलुनाध्यासित-वामकरतलः, स्कन्धदेशावलम्बिना कृष्णाजिनेन नीलपाण्डुभासा तपस्तृष्णानिपीतेनान्तर्निप्पतता धूम-पटलेनेव परीतमूर्त्तिः, अभिनव-बिस-सूत्र-निर्मितेनेव परिलघुतया पवनलोलेन निम्मांस-विरलपार्श्वोस्थिपञ्जरमिव गणयता वामांसावलम्बिना यज्ञोपवीतेनोद्भासमानः, देवतार्चनार्थमागृहीत-वनलता-कुसुम-परिपूर्ण-पर्णपुट-सनाथा-शिखरेणाषाढदण्डेन व्यापृत-सव्येतरपाणिः, विषाण-शिखरोत्खातामुद्वहता स्नानमृदमुपजात-परिचयेन नीवारमुष्टि-संवर्द्धितेन कुश-कुसुम-लतायास्यमान-लोल-दृष्टिना
गगनेति। गगनगमनाय आकाशोड्डयनाय उन्मुखो ऊर्ध्वानना या बलाका बिसकण्टका तामनुकर्त्तुं शीलं यस्य तेन तादृशेन 'बलाका बिसकण्टिकाः' इत्यमरः, स्वर्गमार्गं दिवौकसपन्थानं दर्शयतेव प्रकटयतेव उद्ग्रीवत्वादित्याशयः। सततं निरन्तरम् उद्ग्रीवेण उन्नतकन्धरेण एवंविधेन स्फटिकमणिकमण्डलुना स्फटिकरत्नविरचितकुण्ड्यः 'अस्त्री कमण्डलुः कुण्डी' इत्यमरः, अध्यासितम् अवलम्बितं वामकरतलं सव्यहस्ततलं यस्य स तादृशः। इह गगनगमनोन्मुखबलाकानुकारिणेत्यत्रार्थी' उपमा, दर्शयतेवेति क्रियोत्प्रेक्षा च, अनयोश्वाङ्गाङ्गिभावेन साङ्कर्यात् सङ्करालङ्कारः।
स्कन्धेति। तपस्तृष्णया तपसे वृद्धिं प्राप्नोत्वितीच्छ्या निपीतेन निगीर्णेन, पुनरन्तर्निप्पतता जठरमध्यानिसरता धूमपटलेनेव धूमसमुदायेनेव विद्यमानेन स्कन्धदेशावलम्बिना बाहुमूलभागमाश्रितवता, नीला अश्वेता पाण्डुः श्वेता च भाः कान्तिर्यस्य तेन तादृशेन कृष्णाजिनेन कृष्णसारमृगचर्मणा परीतमूर्त्तिः व्याप्तशरीरः। धूमपटलेनेवेति जात्युत्प्रेक्षा।
अभीति। अभिनवैः प्रत्यग्रैः बिससूत्रैः मृणालतन्तुभिः 'मृणालं बिसमब्जादि' इत्यमरः, निर्मितेनेव कृतेनेव अत्यन्तसूक्ष्मत्वादित्याशयः। परिलघुतया अत्यन्तभारशून्यत्वेन अणुताया पवनेन वायुना लोलेन चञ्चलेन, अतएव निम्मांसप्रायेण व्रतादिवशात् पिशितशून्यम् सुतरां विरलम् असङ्कीर्णं पार्श्वस्थेन दृश्यमानं यत् पार्श्वोस्थिपञ्जरं पार्श्वगतास्थिनिकरः, तद्गणयतेव तत्संख्यां विदधतेव, वामे सव्ये अंसे स्कन्धेऽवलम्बिना अवस्थानशीलेन यज्ञोपवीतेन यज्ञसूत्रेण उद्भासमानः देदीप्यमानः। यह 'अभिनवबिससूत्र-निर्मितेनेव' इत्यत्र 'गणयतेव' इत्यत्र च क्रियोत्प्रेक्षा, तयोश्च परस्परं नैरपेक्ष्येण स्थितत्वात् संसृष्टिरलङ्कार ।
देवतेति। देवतानां परमेश्वराणाम् अर्चनार्थं पूजनार्थम् आगृहीतैः आत्तैः वनलताकुसुमानि अरण्यवल्लीप्रसूनानि तैः परिपूर्णं भृतं यत् पर्णपुटं पत्रपुटं तेन सनाथं युक्तं शिखरम् ऊर्ध्वभागो यस्य स तेन तादृशेन, आषाढदण्डेन पलाशतरुरचितदण्डेन 'पलाशो दण्ड आषाढः' इत्यमरः, व्यापृतो व्यापारयुक्तः। सव्येतरो दक्षिणः पाणिः करो यस्य स तादृशः।
विषाणेति। विषाणशिखरेण शृङ्गाग्रेण उत्खनितां उत्खनितां स्नानमृदं हारीतस्यैवाप्लवनमृत्तिकाम् उद्वहता विषाणशिखरेणैव धारयता, उपजातः समुत्पन्नः परिचयः अहिसंहासनकत्वेन विशेषज्ञानं यस्य तेन
हाथ में बिल्लौरी कमंडलु था जिसकी गरदन उड़ने की तैयारी में आकाश की ओर देखने वाले बगुलों की गरदन के समान ऊपर उठी हुई थी, मानों वह स्वर्ग की ओर देख रहा हो। उनके कन्धों से काले मृग का चर्म लटका हुआ था जिससे वे अपने शरीर से फूटकर फैली हुई धुमैली कान्ति से घिरे हुये थे, मानों अपनी तपस्या सफल होने के लिए उन्होंने वर्षों में जितना धुआँ पिया था वह सभी बाहर निकल पड़ा हो और वे उसी में घिर गये हों। उनके बायें कन्धे से बहुत ही महीन जनेऊ हवा में हिल रहा था मानों वह कमल के कोमल रेशों से बना हो और उनकी मांससहित पसलियों की हड्डियाँ गिन रहा हो। उनके दाहिने हाथ में पलाश का दण्डा सुशोभित हो रहा था, जिसके सिरे पर देवपूजा के लिए जंगली लताओं से चुने हुये फूलों से भरा हुआ दोना बँधा था। उनके पीछे-पीछे तपोवन का पालतू हिरन भी चला आ रहा था जिसको नीवार की मूंठें खिला-खिलाकर मुनियों ने बड़े स्नेह से पाला था, जिसकी सींगों की नोकों पर उनसे सुंठी हुई स्नान मृत्तिका (मुनि लोग स्नान के समय अपने शरीर में मिट्टी लगाते थे, उसे स्नान-मृत्तिका कहते थे) लिपटी हुई थी और रास्ते में कुशों,
१. ॰॰॰नुकारिखर्गमार्गमिव। २. 'मणि' इति क्वचिद पाठो नास्ति। ३. नीलदा। ४. अन्तरपगच्छता, अन्तर्निबसता। ५. पार्श्वपंजरमिव। ६. कुसुमपूर्णं। ७. विषाणोत्खाताम्। ८. ०नास्यमान।
११२ कादम्बरी- [कथामुखे-
तपोवनमृगेणानुगम्यमानः, विटप-इव-कोमल-वल्कैलावृत-शरीरः, गिरिरिव समेखलः, राहु- रिवासकृदास्वादित-सोमः, पद्मनिकर इव दिवसकरै-मरीचिपः, नदी-तट-तरुरिव सतत- जल-क्षालन-विमलजटः, करि-करैभ इव विकच-मुकुद-दल-शकलसित-दशनः, द्रौणिरिव कृपानुगतः, नक्षत्रराशिरिव चित्रमृग-कृत्तिकाँश्लेषोपशोभितः, धर्मकाल-दिवस इव क्षयितँ- दोषः, जलधरसमय इव प्रसमितरजःप्रसरः, वरुण इव कृतोदवासः, हरिरिवापनीत-
तादृशेन, नीवारमुष्टिभिः मुष्टिपरिमितवन्यव्रीहिभिः प्रतिदिनं तदर्थत्यागैरित्यर्थः, संवर्द्धितः वृद्धिं प्रापितः तेन तादृशेन, कुशकुसुमलताभिः पार्श्वद्वयस्थायिनीभिः दर्भपुष्पव्रततीभिः आयास्यमाने संस्पर्शात् खेदं प्राप्यमाणे अतएव लोले चपले दृष्टी लोचने यस्य तेन तादृशेन, तपोवनमृगेण मुन्याश्रमहरिणा अनुगम्य- मानः अनुव्रज्यमानः ।
विटप इति । विटप इव तरुशाखेव, कोमलेन मृदुत्वादेव परिधानयोग्येनेत्याशयः, अपरत्र मूलादि- भागात् कोमलेन वल्कलेन त्वचा चोचेन च आवृतम् आच्छादितं शरीरं वपुर्यस्य स तादृशः । गिरिः अचलः स इव, मेखलया मुञ्जरचितकटिसूत्रेण मध्यदेशेन च सह विद्यत इति समेखलः । राहुः विधुन्तुद इव 'तमस्तु राहुः स्वर्भानुः सैंहिकेयो विधुन्तुदः' इत्यमरः, असकृत् अनेकशः आस्वादितः सोमयागसमये पीतः पूर्णिमासु ग्रस्तश्च सोमः सोमरूता रसः इन्दुश्च येन स तादृशः 'सोमस्त्वोषधितद्वत्सेन्दुषु' इति हैमः, एतेनात्यन्तसोम- यागविधायित्वं व्यञ्जितम् । पद्मानां पङ्कजानां निकरः समूह इव, दिवसकरस्य सूर्यस्य मरीचीन् किरणान् पिवति ग्रीष्मर्त्तौ पञ्चाग्निसाधनात् ऊर्ध्ववदनः सन् ग्रसते अपरत्र पूर्णस्फुटनाव् स्पृशतीति मरीचिपः । नद्याः सरितः तटं तीरं तस्मिन् तरुः वृक्षः तद्वत्, सततम् अनवरतं त्रिसन्ध्यं जले सलिले क्षालनम् अवगाहनं तेन विमला निर्मला रजोरहिता इत्यर्थः, जटा सदा यस्य स तादृशः, अन्यत्र सततं निरन्तरं जलक्षालनेन स्रोतःसलिलप्रक्षालनेन विमला मृत्तिकाहीना जटा सटामूलप्रदेशो यस्य सं तादृशः । करिणां गजानां कलभः त्रिंशद्वर्षीयबालः तद्वत्, विकचं विकसितं यत् कुमुदं कैरवं तस्य दलशकलवत् पर्णखण्डवत् सिताः स्वच्छाः दर्शना दन्ता दन्तौ च यस्य स तादृशः । इदं पञ्चद्वयेऽपि तुल्यम् । द्रोणस्य द्रोणाचार्यस्यापत्यं द्रौणिः अश्व- त्थामा तद्वत्, कृपाम् अनुकम्पाम् अनुगतः प्राप्तः सर्वस्य दुःखत्राणे दयायुक्तः इत्यर्थः । 'कृपा दयाऽनुकम्पा स्यात्' इत्यमरः, अन्यत्र कृपः कृपाचार्यः तेन अनुगतः सद्ग्रामादौ सहितः । नक्षत्राणाम् ऋक्षाणां राशिः निकर तद्वत्, चित्रमृगस्य विचित्रहरिणस्य कृष्णसारस्य या कृत्तिका चर्म तस्य आश्लेषेण सम्बन्धेन धार- णेन उपशोभितः शोभां प्राप्तः, अपरत्रचित्रं चित्रासंज्ञकं चतुर्दशं नक्षत्रम्, मृगं मृगशिराख्यं पञ्चमं नक्षत्रम् कृत्तिका नदाख्यं तृतीयं नक्षत्रम्, अश्लेषा एतत्संज्ञकं नवमं नक्षत्रम्, तैरुपशोभितः । घर्मकालस्य ग्रीष्म- समयस्य दिवसो दिनं तद्वत्, क्षयिताः नाशं प्रापिताः दोषाः कामक्रोधादयो यस्य स तादृशः, अपरत्र क्षयिता समुत्पादितह्रासा दोषा रात्रिर्यस्य स तादृशः 'दोषा रात्रिमुखे रात्री' इति विश्वः । जलधाराणां मेघानां
फूलों और लताओं के थपेड़ों से उस बेचारे की आँखें थककर व्याकुल हो गयी थीं। वे वृक्षों की कोमल छाल पहिनाने के कारण वृक्ष, कमर में मूँज की करधनी पहिनने के कारण पहाड़ियों से घिरे पहाड़, यज्ञ में सर्वदा सोमरस का पान करने के कारण चन्द्रामृत पीने वाले राहु और पञ्चाग्निसिाधना (चारों ओर आग जलाकर ग्रीष्म ऋतु के सूर्य की धूप में बैठकर तपस्या करना) के समय सूर्य तेज धूप की सह लेने के कारण सूर्य की किरणों को पीने वाले कमल के समान प्रतीत हो रहे थे। उनकी जटायें नदीतट के वृक्षों की जड़ों के समान निरन्तर जल में घुलने के कारण निर्मल हो गयी थीं । उनके दाँत हाथी के बच्चों के दाँतों के समान उजले थे मानों खिले हुये कुमुद की पंखुड़ियों के टुकड़े हों। वह अश्वत्थामा के समान कृपानुगामी थे (अश्वत्थामा कृपाचार्य के अनुगामी थे, वह कृपा का अनुसरण करने वाले अर्थात् दयालु थे), नक्षत्र मण्डल के समान चित्रमृग-कृत्तिका- श्लेष से सुशोभित थे (नक्षत्र मण्डल चित्रा, मृगशिरा, कृत्तिका और आश्लेषा नक्षत्रों से सुशोभित होता है। वे
१. अनुयात: ? २. वल्कावृत ०००। ३. दिनकर ०००। ४. विरल ००। ५. कलभ । ६. विश्लेषः । ७. क्षपितबहूद्गोषः ।