भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 218, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 218

तारापीडवर्णना-३ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १६६

भृतां कुलैः^१, ग्रहगण इव बुधानुगतः, मकरध्वज इवोत्सन्न-विग्रहः, दशरथ इव सुमित्रो- पेतः, पशुपतिरिव महासेनानुयातः, भुजगराज इव क्ष्माभारगुरुः, नर्म्मदा-प्रवाह इव महा- वंशप्रभवः, अवतार इव धर्म्मस्य, प्रतिनिधिरिव पुरुषोत्तमस्य, परिहृत-प्रजापीडो राजा तारापीडो नामाभूत्। यस्तमःप्रसरमलिनवपुषा पापबहुलेन कलिकालने चालितमामूलतो धर्म्म दशानने- नेव कैलासमिव पशुपतिरिवावष्टभ्य पुनरपि स्थिरीचकार^५।

शक्रेण च्छेदनात्ततो भीतैः त्रस्तैः क्षितिभृतां नृपाणां पर्वतानाञ्च कुलैः मण्डलः पातालमिव रसातलमि- वेति पातालवत् आश्रितः अवलम्बितः तारापीडः। शक्रेण स्वपक्षच्छेदमवधार्य पर्वतसमूहैरयथा रसातल- माश्रितः तथा विपक्षतारापीडात् स्वराज्यक्षयमीतः नृपगणैः स (भूपतिः) आश्रित इति भावः।

ग्रहेति। ग्रहाः सूर्यादयस्तेषां गणः समूह इव, बुधैः विद्भिः, बुधेन चन्द्रात्मजेन च अनुगतः सहितः।

मकरेति। मकरध्वजो मदन इव, उत्सन्नो विनष्टो विग्रहः संग्रामः शरीरञ्च यस्य स तादृशः, एकत्र व्यवहारनैपुण्यादन्यत्र शम्भुतृतीयलोचनवह्निना दाहादित्यभिप्रायः।

दशेति। दशरथो रामपिता स इव, सुमित्रैः उत्तमसुहृद्भिः, सुमित्रया लक्ष्मणमात्रा च उपेतः सहितः।

पश्विति। पशुपतिः शम्भुरिव, महासेनया विपुलसैन्येन, षडाननेन च अनुयातः अनुगतः।

भुजेति। भुजगराजः शेषनाग इव, क्ष्माभरेण क्ष्मागुणाधिक्येन, क्ष्मायाः भुवो धारणजन्यभारेण च गुरुः गौरवान्वितः भारयुक्तश्च। क्ष्मागुणप्रशंसा च-

'क्षमा बलमशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा। क्षमा वशीकृतिर्लोके क्षमया किन्न साध्यते ॥'

नर्मदेति। नर्मदाया मेकलाद्विजायाः नद्याः प्रवाहः स्रोत इव, महावंशात् अत्युच्चकुलात् विस्तीर्णवेणु- पुञ्जमध्याच्च प्रभवति उत्पद्यत इति स तादृशः। मेकलाद्रिस्थवेणुपुञ्जमध्यान्नर्मदायाः प्रादुर्भाव इति लौकिकाभागिकी। इह 'पातालवत्' इत्यारम्य 'नर्मदा प्रवाह इव' इत्यन्तं पूर्णोपमालङ्कारः।

अवेति। धर्मस्य धर्मराजस्य अवतार इव स्वरूपान्तरेणाविर्भूतः अंग इव, सर्वस्मिन् समये नीति- सत्यावलम्बनादित्यभिप्रायः।

नारायणस्य प्रतिनिधिरिव साम्यात् कार्यभारमुपगत इव, सर्वस्मिन् समये जगत्परिपालनतत्पर त्वादादित्यशयः। परिहृता परित्यक्ता प्रजानां जनानां पीडा दुःखोत्करभारदानादिजनितव्यथा येन स तादृशः। इह 'अवतार इव' 'प्रतिनिधिरिव' इत्यत्र च जात्युत्प्रेक्षालङ्कारः।

य इति। पशुपतिः शङ्कर इव यः तारापीडः, दशाननेन लङ्काधिपतिनेव, तमसां तमोगुणानां प्रसरेण आधिक्येन मलिनं करमलं वपुः शरीरं यस्य तेन तादृशेन, तथा पापं कलुषमेव बहुलम् अधिकं यस्मिन् तेन तादृशेन, कलिकालने कलियुगेन आमूलतः मूल (बुध्न) पर्यन्तं चालितं स्वकीयस्थानात्


प्रकार अत्यन्त धवल होकर भी सभी लोगोंको अनुरक्त करनेवाला था। क्षितिधरकुलोंने जिस प्रकार इन्द्र द्वारा अपने पक्षच्छेदके भयसे पातालका आश्रय लिया था, उसी प्रकार अन्यान्य राजान भी अपने पक्षके नाशके भयसे तारापीडका आश्रय लिये थे।

जिस प्रकार बुध अन्यान्य ग्रहगणका अनुगमन करता है, उसी प्रकार पण्डितगण भी तारापीडका अनुगमन करते थे। जिस प्रकार कामदेवका शरीर नहीं है, उसी प्रकार तारापीडका भी युद्ध नहीं था। जिस प्रकार राजा- दशरथ सुमित्रानामक पत्नीसे युक्त थे, उसी प्रकार तारापीड भी उत्तम सुहृदोंसे युक्त था। जिसप्रकार कार्तिकेय शङ्करका अनुगमन करते हैं, उसीप्रकार विशाल सैन्यमण्डली भी तारापीडका अनुगमन करती थी। जिसप्रकार शेषनाग पृथिवीधारण करनेमें गुरु हैं, उसीप्रकार तारापीड भी अतिशय क्षमागुणके भारसे गौरवान्वित था। जिस प्रकार नर्मदा नदीका प्रवाह विशाल वंशसमूह (बांसोंकी झाड़ी) से उत्पन्न होता है, उसीप्रकार तारापीड भी उच्चकुलसे उत्पन्न हुआ था, और वह धर्मका मानो अवतार एवं नारायणका मानो प्रतिनिधिरूप था।

रावणद्वारा कैलास पर्वतको मूलसे चलायमान किये जानेपर महादेवने चरणांगुष्ठके भारसे जिसप्रकार फिरसे उसे दृढ़तर स्थिर किया था, उसीप्रकार अज्ञानके प्रसारसे मलिन शरीरवाले और पापसे भरे कलिकाल-


१. क्षितिनृत्कुलैः, क्षितिभृत्कुलै, क्षितिभृतः कुलैः। २. अनुगतः। ३. परिहृत...। ४. कैलासम्। ५. चक्रे।
२१ का०