कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

तारापीडवर्णना-३ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १७१

द्योत् आ शैलादुदयनाम्नः, कपिबल-विलुप्त-विरल-लवलीलता-फलात् उदधि-विनिर्गत-जलदेवताभिवन्द्यमान-राघवपादात् अचल-पात-दलित-शङ्खकुल-शकल-तारकित-शिला-तलात् नल-करतलाकलित-शैल-सहस्र-सम्भृतादा सेतुबन्धात्, अच्छ-निर्झर-जल-धौत-तारका-सार्थात् अमृत-मथन-व्यत्त-वैकुण्ठ-केयूरपत्र-मकरकोटि-घर्षण-मसृणित-ग्राव्णः सुरासुर-हेला-वलयित-वासुकि-समाकर्षण-प्रारम्भ-चलित-चरणभर-दलित-नितम्बात् अमृत-सीकरसिक्तसानोरा मन्दराचलात् नर-नारायण-चरण-मुद्राङ्कित-बदरिकाश्रम-रमणीयात् कुवेर-पुर-सुन्दरी-भूषण-रवमुखर-शिखरात् सप्तर्षि-सन्ध्योपासना-पूत-प्रस्र-वणाम्भसः वृकोदरोद्दलित-सौगन्धिकषण्ड-सुगन्धि-मेखलात् आ गन्धमादनात्, सेवा-

---

अथ द्वितीयं सेतुबन्धं विशेषयन् प्रतिपादयति-कपिबलेनेति। कपिबलेन लङ्कागमनकाले वानरानीकेन विलुप्तानि भक्षयितुं लूनानि अतएव विरलानि स्वल्पीभूतानि लवलीलतानां लवलीसंज्ञकवल्लीनां फलानि सस्यानि यत्र तस्मात् । उदधेः समुद्राद् विनिर्गत्या उत्थित्य जलदेवतया जलाधिष्ठात्र्या अभिवन्द्यमाना अर्च्यमानाः राघवस्य दाशरथेः पादाः चरणचिह्नानि यत्र तस्मात् । अचलानां पर्वतानां पातेन निक्षेपेण सेतुबन्धनकाले शैलनिक्षेपप्रहारेणेत्यर्थः, दलितानां चूर्णितानां शङ्खकुलानां शकलैः खण्डैः तारकितानि सञ्जाततारकाणि शिलानलानि पाषाणतलानि यत्र तस्मात् । नलस्य तत्संज्ञकविश्वकर्मसुतस्य कपिमुख्यस्य करतलेन पाणितलेन आकलितेन संस्थापितेन शैलसहस्रेण सम्भूताद् उत्पन्नाद् सेतुबन्धात् समुद्रबन्धादित्यर्थः, आ आरभ्य । इह भ्रान्तिमान् ।

तृतीयं मन्दराचलं विशेषयति-अच्छेत्यादिना। अच्छैः स्फीतैः निर्झरजलैः प्रस्रवणसलिलैः धौतः प्रक्षालितः तारकासार्थः नक्षत्रसमूहो यस्मात् तस्मात्, अत्युन्नततया तारकामण्डलचुम्बत्वादित्याशयः । अमृतमथने समुद्रमन्थनपूर्वकपीयूषोत्थोलन इत्यर्थः, उद्यतस्य तत्परस्य वैकुण्ठस्य नारायणस्य, केयूरपत्राणां पत्रस्वरूपभुजालङ्कारविशेषाणां या मकरकोटयो मकररूपाग्रप्रदेशाः तेषां घर्षणेन घर्षणेन मसृणिताः चिक्रणीकृता ग्रावाणः शिला यस्य तस्मात् । सुरासुरैः देवदानवैः हेलया क्रीडया वलयितो मण्डलाकारां प्रापितो यो वासुकिः शेषनागः तस्य समाकर्षणप्रारम्भेण चलितानां स्वस्थानात्प्रस्थितानां चरणानां तेषामेव देवदानवानां पादानां भरेण दलितो मर्दितो नितम्बः कटिभागो यस्य तस्मात् । अमृतस्य उत्तिष्ठमानस्य पीयूषस्य, सीकरैः विन्दुभिः सिक्ताः सेविताः सानवः शिखरप्रदेशा यस्य तस्मात् मन्दराचलात् मेरुपर्वतात् आ आरभ्य ।

पुरा किल सुरासुरा मन्दराचलेन मन्थनदण्डेन यदा समुद्रं मथितुमारब्धवन्तस्तदानन्तस्तलाभावान्मन्दराचलो हि समुद्रे निममज्ज । अनन्तरं प्रार्थितो भगवान् विष्णुः कूर्मरूपेण तं धृतवान् तेनैव रूपेण च बाहुभ्यामावेष्ट्य रक्षितवान् मन्दराचलम्, ततो वासुकिं रज्जुं विधाय चिराच्च मन्थयामासुरिति पौराणिकी कथा ।

तुरीयं गन्धमादनं विशेषयति-नरनारायणेत्यादिना। नरनारायणयोः तन्नामकयोस्तपस्विन्योः चरणमुद्राभिः चरणन्यामचिह्नः अङ्कितः चिह्नितो यो बदरिकाश्रमः तन्नामकतपोवनं तेन रमणीयाद् सुन्दरात् । कुवेरपुरम् अलकापुरी तत्र याः सुन्दर्यः रमण्यः तासां तयोक्तानां भूषणरवैः आभरणशब्दैः मुखराणि

(तारे) फूट जाते हैं, अमृत-मन्थन करते समय नारायणके केयूर (अङ्गद) के मकराचित्रके अग्रभागके घर्षणसे जिसके प्रस्तरसमूह चिकने [पॉलिशदार] हो गये हैं, मण्डलीकृत वासुकि नागको सहज ढंगसे खींचनेमें डगमगाने देव-दानवोंके चरणोंके भारसे जिसका मध्य भाग मर्दित हो गया है और ऊपर उठे अमृतके बिन्दुओंसे जिसके शिखर सींचे गये हैं ऐसे मन्दराचल तकसे, नरनारायणके चरणचिह्नोंसे चिह्नित हुए बदरिकाश्रमसे जो रमणीय लगता है, कुबेरकी राजधानी अलकापुरीकी सुन्दरियोंके आभूषणोंकी झनझनाहटसे जिसके शिखर शब्दायमान हो रहे हैं, सप्तर्षियोंने सन्ध्योपासन करके जिसके झरनोंका जल पवित्र किया है, और भीमसेनके द्वारा तोड़े गये सौगन्धिक फूलोंसे जिसका मध्यभाग सुगन्धित हुआ है ऐसे गन्धमादन पर्वत तकसे लाकर अपनी भुजाओंके दमसे

---

१. '...कवनात् ।
२. दलिङ्गुल...।
३. पुमात् ।
४. निर्जर...।
५. दन्दनान...।
६. नितम्ब...।
७. तारकश्चित ।
८. प्रावाणः । सुरासुरावनदिय...।
९. '...प्रारम्भसञ्चरण 'चलञ्चलितचरण' ।
१०. नितम्बकटकौ ।
११. मन्दरात् ।
१२. सन्दनानन्द्या । मन्दरात् , मेरुवात् ।