कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 234, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशुकनासगौरववर्णने ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । [ १८५
न्व्यसनितया। प्रमुदितप्रजस्य हि परिसमाप्त-सकल-महीप्रयोजनस्य नरपतेर्विषयसम्भोग-लीला-भूषणम्, इतरस्य तु विडम्बना। प्रजानुरागेहेतोरन्तरान्तरं दर्शनं ददौ, सिंहासनञ्च निमित्तेष्वारुरोह।
शुकनासोऽपि महींन्तं तं राज्यभारमनायासेनैव प्रज्ञाबलेन वभार। यथैव राजा सर्वकार्याण्यकार्षीत् तद्वदसावपि द्विगुणीकृतं-प्रजानुरागो राजकार्याणि चक्रे। तमपि आव-
स्यादुत्तरः काल आयतिः' इत्यमरः। अविरुद्धं परस्त्रीसम्भोगपुरुगगणदुर्व्यवहारादिशास्त्रप्रतिषिद्धरहितम्, तत्त्व अनासक्तम् अव्यग्रं चेतो हृदयं यस्य स तादृशः सन्, अन्येषां भोगविलासव्यतिरिक्तानां पृथिव्या भूमेः व्यापाराणां शासनादीनाम्, परिसमाप्तत्वात् भारवहनक्षमसचिवे स्थापिततया अवसितत्वात् सिषेवे सेवितवान्, नु किन्तु, व्यसनितया तत्र तत्रासामर्थ्यशालितया न, एवञ्च भोगविलासो नापत्ति-जनक इत्याशयः।
प्रमुदितेति। हि तथाहि प्रमुदिताः शासनसंरक्षणादिना आनन्दं प्रापिताः प्रजाः प्रकृतयो येन तस्य तथोक्तस्य, परिसमाप्तानि भारवहनक्षमामात्यादौ स्थापिततया अवसितानि सकलानि समग्राणि महीप्रयोजनानि भूमावावश्यकानि शासनसंरक्षणादिकृत्यानि यस्य तादृशस्य विषयसम्भोगलीला माल्यचन्दनरमण्यादिभोगविलासो भूषणम् आभरणस्वरूपा, तु परन्तु इतरस्य तद्व्यतिरिक्तस्य अपरिस-माप्तसमस्तपृथ्वीकृत्यस्य, सुव्यवस्थाभावादशान्तिपूर्णाधिपत्यस्य भूपतेरिति तात्पर्यम्, विषयसम्भोग-लीला माल्यचन्दनादिभोगविलासः विडम्बना आत्मवञ्चनामात्त्रम्, निरन्तरमेवाशान्ततया तथाविधप्रमो-दानुभवाभावादित्याशयः। इहार्थान्तरन्यासः।
प्रजेति। प्रजायाः प्रकृतेः अनुरागः स्नेहः तस्य हेतोः तदर्थम् अन्तरान्तरा मध्ये मध्ये दर्शनं प्रजानां प्रसादावलोकनं ददौ दत्तवान्, अन्यथा स्वीयसुखदुःखयोरुदासीन्यानुमानेन प्रकृतीनां विरक्तिर्भवेदित्या-शयः। निमित्तेषु विचारसापेक्षेषु शासनकृत्येषु पर्वोत्सवादिषु वा प्राप्तेषु सिंहासनं नृपासनम् आरुरोह आरूढवान्।
शुकनासोऽपीति। शुकनासोऽपि एतन्नामकप्रधानसचिवोऽपि महान्तं गरिष्ठमपि राज्यभारम् आधिपत्यधुरम् अनायासेनैव प्रयासं विना प्रज्ञाबलेन राजनीतिशक्त्या बभार धारयामास।
यथैवेति। यथैव येन प्रकारेणैव राजा भूपतिः कार्याणि शासनपालनादिव्यापारान् अकार्षीत् कृतवान् तद्वत् तेनैव प्रकारेण असौ शुकनासोऽपि द्विगुणीकृतः पूर्वस्माद्वहुलीकृतः प्रजायाः, प्रकृतेः अनुरागः स्नेहो येन स तादृशः राजकार्याणि स्वस्वामिशासनसंरक्षककृत्यानि चक्रे अकार्षीत्।
तमपीति। आवर्जितान् प्रणामसमये मूर्धानमनेन नमितान् कुसुमोत्कराव् प्रसूनमयशिरोऽवतंसात्
को राजाने भोगा, पर उस सुखमें न तो राजाने अपने चित्तको लीन किया और न वह उसका व्यसनी ही गया; क्योंकि—सुयोग्य मन्त्रीके दायमें समस्त राजकार्य सौंप देनेसे पृथिवीके शासन-पालनादि सभी कार्य उसके पूरे हो गए थे। महीमण्डल के सब कार्य समाप्त कर प्रजाका रञ्जन करनेवाले ऐसे राजाका भोग-विलास-भूषण-स्वरूप है; और जिसका राज्य सुशासनके अभावसे अशान्ति-परिपूर्ण है, उसके लिए तो विडम्बना मात्र है। प्रजावर्गके अनुरागके कारण बीच-बीच में राजा स्वयं दर्शन देता था एवं विशेष कोई प्रयोजन होने पर सिंहासन पर भी विराजमान होता था।
शुकनास भी बड़े भारी उस राज्यका भार अपने बुद्धिवलसे अनायास ही वहन करता था। जिस भावसे राजा सब काम करता था, वह भी उसी भावसे राजासे दुगुन प्रजाके साथ अनुराग उत्पन्न कर राजकार्य सम्पादन करता था। अधीनस्थ राज लोग मस्तक द्वारा उसको (शुकनास को) भी जब प्रणाम करते थे, उस समय उनके (राजाओंके) चमचमाते हुए चूडामणियोंकी किरणोंसे भरे हुए मुकुटोंका अग्रभाग अवनत हो जाता था,
१. अतिव्यसनितया। २. क्वचित् 'हि' पदं नास्ति। ३. ॰महीमण्डलप्रयोजनस्य। ४. विसदोपभोग-लीला। ५ हेतोश्चान्तरा। ६. महांन्तं राज्यभारं, महात्मन्तरिमितं राज्यभारम्। ७. ददर्श च। ८ क्वचिद् 'सर्व' इति पदं नास्ति। ९. द्विगुणीकृतः प्रजानुरागश्चक्रे। १०. चकार। ११. क्वचित्...।
१२ का०