कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

१८६ | कादम्बरी- | [ कथायाम्-

लित-चूडामणि-मरीचि-मञ्जरीदालिभिर्मौलिभिरावर्जित-कुसुम शेखर-च्युत-मधु-शीकर-सिक्त-नृप-सभं दूरावनतिप्रेङ्खोलित-मणि-कुण्डल-कोटि-सङ्घट्टिताङ्गदं राजकमाननाम। तस्मिन्नपि चलति चलित-चटुल-तुरग-बल मुखर-खुर-रव-बधिरीकृतभुवनान्तरालाः, बल-भर-प्रचल-वसुधातल-दोलायमान-गिरयः, गलन्मदान्ध-गन्धगज-दान-धारान्धकाराः, संसर्पदतिबहल-धूलि-पटल-धूसरितासिन्धवः, प्रचलत्-पदातिबल-कलकल-स्फोटित-कर्ण-विवराः सरभसो-द्घुष्यमाण-जयशब्द-निरन्तराः, प्रोद्धूयमान-धवल-चामर-सहस्रसंच्छादिताः, पुञ्जित-नरेन्द्र-वृन्द-कनकद्ण्डातपत्र-संघट्ट-नष्ट दिवसाः, दश दिशो बभूवुः ।

च्युतैः स्यन्दितैः मधुशीकरैः पुष्परसविन्दुभिः सिक्ता सेचिता नृपसभा राजपरिषद् येन तत्तादृशम्। तथा दूरावनत्या दूरप्रदेशप्रणामेन प्रेङ्खोलितयोः सञ्चलितयोः मणिकुण्डलयोः रत्नमयश्रवणामरणयोः कोटिभ्याम् अग्रभागाभ्यां सङ्घट्टिते घृष्टे अङ्गदे केयूरद्वयं बाहुवलयमित्यर्थः, यस्य तत्तादृशम्। नन्वत्र बहूनां राज्ञां शिरसोऽवनमनसमये कर्णकुण्डलानां बहुत्वेन कथं द्विवचनेन विग्रह इति चेत्! सत्यम् 'स्तनादीनां द्वित्वविशिष्टा जातिः' इति वामनसूत्रप्रामाण्यामभ्युपगम्य तया प्रतिपादनेन दोषाभावात्। राजकं राजसमूहः, आवलितम् अवनतं चूडामणिमरीचिमञ्जरीणां मस्तकस्थितरत्नमयूखाग्राणां जालं समूहः एषामस्तीति तैः तादृशैः मौलिभिः, शिरोभिः, नं शुकनासमपि आननाम नमश्चक्रे ।

तस्मिन्निति । तस्मिन् शुकनासेऽपि चलति क्वापि प्रस्थिते सति, दश दिशः इत्थम्भूता बभूवुरिति सम्बन्धः। तथा हि-चलितस्य शुकनासेन साकं प्रयातस्य चटुलस्य चपलस्य तुरगबलस्य वाजिसैन्यस्य मुखरा वाचालः ये खुराः शफाः तेषां रवैः शब्दैः बधिरीकृतं तदन्यशब्दाविषयीकृतं भुवनान्तरालं जगन्मध्यं यासु ताः तादृश्यः । वलभरेण सहसंचालितसैनिकभारेण प्रचले कम्पिते वसुधातले पृथ्वीतले दोलायमानाः सञ्चलन्तः गिरयः शैला यासु ताः तादृश्यः । गलन्तीभिः स्रवन्तीभिः मदान्धानां मदोन्मत्तानां गन्धगजानां गन्धेभानां दानधाराभिः मदजलपङ्क्तिभिः अन्धकारस्तमो यासु ताः तादृश्यः । इह गन्धगजल्लक्षणमेवं दृश्यते—

'यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः ।
तं गन्धहस्तिनं प्राहुर्नृपतेर्विजयावहम् । इति ।

संसर्पता ऊर्ध्वं गच्छता अतिबहलेन अत्यन्ताधिकेन धूलिपटलेन रजःसमूहेन धूसरिता धूम्रवर्णी-कृताः सिन्धवस्सरितो यासु ताः तादृश्यः। प्रचलतां सहप्रस्थितानां पादाभ्यां चरणाभ्याम् अयन्ति गच्छ-न्ती ये ते पदातयः ते च ते वलानि सैन्यानि तेषां तथोक्तानां कलकलैः कोलाहलैः स्फोटितानि भिन्नानि कर्णविवराणि श्रवणरन्ध्राणि यासु ताः तादृश्यः। सरभसं सवेगम् उद्घुष्यमाणैः उच्चैरुच्चार्यमाणैः जयशब्दैः 'जयजय' इति शब्दैः निर्न विद्यते अन्तरम् अवकाशो यासां ताः तादृश्यः, तैः सम्भृता इत्यर्थः, 'अन्तरम-वकाशावधि' इत्यामरः । प्रोद्धूयमानेन संवीज्यमानेन धवलचामराणां शुभ्रवालव्यजनानां सहस्रेण समूहेन संच्छादिताः आवृताः । तथा पुञ्जितस्य समुत्पन्नसद्भावस्य नरेन्द्रवृन्दस्य नृपसमूहस्य यानि कनकद्ण्डातपत्राणि कनकनिर्मिता दण्डा येषां तानि छत्राणि तेषां सङ्घट्टेन उपरि मिथोघटनसंयोगेन नष्ट

---

मस्तक अवनत करनेसे फूलोंके शेखरोंमें से टपकते मधुसे राजसभाका स्थान गीला हो जाता था और दूरते ही मस्तकको अवनत करने (झुकाने) के कारण लटकते मणिकुण्डलोंके अग्रदेश द्वारा उनके बाहुस्थित केयूरों (बाजूबन्दों) से रगड़ने लगते थे। उसके भी किसी स्थानमें प्रस्थान करनेपर संदच्युतिसे अन्धे हुए गन्धगजोंके दान-धारासे दशों दिशाओंमें अँधेरा छा जाता था, मदगामी चपल घोड़ों की टापोंकी आवाजसे भुवनोंके अन्तराल बहरे हो जाते थे, सैन्यगणके पदभारसे पृथिवीतलके कम्पित होनेपर पर्वतसमूह भी डगमगाने लगते थे, उड़ती हुई धूलके ढेरसे रास्ताके समीपवर्ती नदियों का रङ्ग मटमैला हो जाता था, साथ-साथ चलते हुए पैदल सेनाओं की कलकलसे कानोंके परदे फटे जाते थे, बहुत जोरसे बराबर उच्चारण किया गया जय शब्द सभी दिशाओंमें व्याप्त हो जाता था, हिलते हुए अगणित श्वेत चामर पृथिवीको आच्छादित कर देते थे, और एकत्रित हुए राजाओं की सुवर्ण-दण्डवाली छत्र रेनडोंके निकट भिट जानेसे दिन की शोभा नष्ट हो जाती थी।

---

१. सिक्तन्ृपसभादूरावनतिसिक्तसमं ।
२. ॰प्रेङ्खित॰ ।
३. चलिते ।
४. चटुलतुरङ्ग ।
५. ॰भुवनाः ।
६. कचित् 'भर' इति पदं नास्ति ।
७. ॰न्तिरबहुल॰ ।
८. धूलिप्रबलपदातिबल ।
९. ॰रवस्फोटित॰ ।
१०. श्रवणविवराः ।
११. ॰निन्र्तराः ।
१२. ॰संघट्टन॰ ।