कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 243, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| २०४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
प्रायोनिशावसानसमयदृष्टाः भवन्ति स्वप्नाः। सर्वथा नचिरेणैव मान्धातारमिव धौरेयं राजर्षीणां भुवनआनन्दहेतुमात्मजं जनयिष्यति देवी। शरत्कालकमलिनीव अभिनवकमलोद्गमेन गन्धगजमाह्लादयिष्यति देवम्। यनेयं दिग्गजमदलेखेवाविच्छिन्नसन्ताना क्षितिभारधारगोचिता भविष्यति कुलसन्ततिः स्वामिनः' इत्येवमभिदधानमेव तं करेण गृहीत्वा नरेन्द्रः प्रविश्याभ्यन्तरमुभाभ्यामपि ताभ्यां स्वप्नाभ्यां विलासवतीमानन्दयाञ्चकार।
कतिपयदिवासापगमे च देवताप्रसादात् सरसीमिव प्रतिमाशशी विवेश गर्भो विलासवतीम्। येन च नन्दनवनराजिरिव पारिजातेन, मधुसूदनवक्षःस्थलीव कौस्तुभमणिना सा
अत एव कथयति—सर्वथेति। सर्वथा सर्वप्रकारेण नचिरेणैव स्वल्पसमयेनैव देवी विलासवती, मान्धातारं युवनाश्वसुतं सूर्यकुलस्य नृपविशेषमिव, राजर्षीणां नृपश्रेष्ठानां मध्ये धौरेयं धुरन्धरं श्रेष्ठं भुवनानन्दहेतुं जगत्प्रमोदकारणम् आत्मजं पुत्रं जनयिष्यति प्रसविष्यति। नचिरेणेत्यत्र नञो 'नैकधा' इत्यादिवत् प्रकृतिभावेन लोपो नेति विभावनीयम्।
शरदिति। शरत्कालस्य घनात्ययसमयस्य कमलिनी पद्मिनी, अभिनवानां नूतनानां कमलानां पङ्कजानाम्, उद्गमेन उत्पादनेन गन्धगजं पूर्वप्रतिपादितस्वरूपमुत्तमकरिणमिव, देवी अभिनवाया नूतनायाः कमलायाः पद्मायाः सुतसम्पद् इत्यर्थः। उद्गमेन जननेन देवं भवन्तम् आह्लादयिष्यति आनन्दयिष्यति।
येनेति। येन कारणेन, इयं जायमाना, स्वामिनो भवतः कुलस्य अन्वयस्य सन्ततिः सुतरूपः सन्तानः दिग्गजस्य ऐरावतादिप्रसिद्धहस्तिनः मदलेखा दानजलधारा इव अविच्छिन्नो विच्छेदमनुपगतः सन्तानो वंशः पुत्रपौत्रादिरूपः प्रवाहश्च यस्याः सा तथोक्ता सती, क्षितिभारस्य भूभारस्य धारणे वहने उचिता योग्या समर्था भविष्यति, इत्येवं पूर्वोक्तरूपम् अभिदधानं कथयन्तमेव तं शुकनासं करेण गृहीत्वा हस्तेनादाय नरेन्द्रो राजा अभ्यन्तरम् अन्तःपुरं प्रविश्य प्रवेशं विधाय ताभ्यामुभाभ्यामपि स्वप्नाभ्यां स्वप्नद्वयसमाचारप्रतिपादनेनेत्यर्थः। विलासवतीं राजमहिषीम् आनन्दयाञ्चकार आह्लादयाञ्चकार।
'कतीति। कतिपयदिवासापगमे च कियदिनातिक्रमे च सति देवताप्रसादात् देवतानुग्रहात् प्रतिमाशशी प्रतिबिम्बभूतश्चन्द्रः सरसीं सरोवरमिव, गर्भो भ्रूणो विलासवतीं राजमहिष्या उदरमित्यर्थः। विवेश प्रविष्टो बभूव। यथा प्रतिमाशशी सरोवरं विशति तथा विलासवर्ती गर्भो विवेश इति सरलार्थः, एवञ्च कालभेदादुपमागतो भग्नप्रक्रमतादोषो नेति विचारणीयम्।
इह 'मान्धातारमिव' 'गन्धगजमिव' 'दिग्गजमदलेखेव' 'सरसीमिव' इत्येतेषूपमालङ्कारो ज्ञेयः।
येनेति। येन च गर्भेण, पारिजातेन कल्पपादपेन नन्दनवनराजिरिव इन्द्रकाननपङ्क्तिरिव, कौस्तुभमणिना प्रसिद्धेन तदाख्यमणिना मधुसूदनस्य श्रीविष्णोः वक्षःस्थलीव भुजान्तरस्थलीव सा
आनन्दका विषय और क्या है?, रात्रिशेषमें जो स्वप्न दीख पड़ता है, उसका फल प्रायः सत्य ही होकर रहता है। इसलिए महारानी विलासवती, अचिरकाल-मध्यमें ही निश्चय मान्धाताके समान राजर्षियोंके मध्यमें श्रेष्ठ संसारके आनन्दका कारण पुत्र उत्पन्न करेगी। शरद् ऋतुकी कमलिनी जिस प्रकार अभिनव कमल उत्पन्न कर गन्धगजको आह्लादित करती है, उसी प्रकार विलासवती भी अभिनव पुत्र-सम्पत्तिको उत्पन्न कर आपको आह्लादित करेगी। जिस कारणसे, दिग्गजकी मदजलरेखा जिस प्रकार धारा-प्रवाहसे बहती हुई रहती है, उसी प्रकार आपका यह पुत्र सन्तान-धारा प्रवाहसे कुलकी रक्षा कर पृथिवीका भार वहन करनेमें समर्थ होगा' इस प्रकार बोलते हुए शुकनासके हाथको राजा अपने हाथसे पकड़कर अन्तःपुर (हवेली) में प्रवेश कर उन दोनों स्वप्नोंका वृत्तान्त कहकर उसने विलासवतीको आनन्दित किया।
उसके बाद थोड़े ही दिन व्यतीत होनेपर देवताओंके अनुग्रहसे सरोवर-मध्यमें चन्द्रप्रतिबिम्बके समान गर्भने, विलासवतीके उदरमें प्रवेश किया। पारिजातवृक्ष द्वारा नन्दनवनश्रेणीके समान एवं कौस्तुभमणिद्वारा
१ समये दृष्टाः। १. नचिरेण, अचिरेण। ३. सर्वराजर्षीणां। ४. शरत्कमलिनीव। ५. विनोदयाञ्चकार। ६. येन नन्दनराजिरिव।