कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२१४	कादम्बरी-	[ कथायाम्-

भूसुजो पतिरेनां^१ भूयो बभाषे—'सुतनु ! यदि मदीयेन वचसा^२ तव त्रपो वितन्यते, तदयमहं स्थितो निभृतम् । अस्य तु किं प्रतिविधास्यसि विघटमान-दल-कोश-विशद-चम्पक-द्युतेः सवर्णतया परिमलानुमीयमानं-कुङ्कुमाङ्गरागस्य^३ पाण्डुरतानापद्यमानस्य^४ वर्णस्य^५, अनयोश्च गर्भ-सम्भवोऽमृतावसेक^६-निर्वाप्यमाणं-शोकानलप्रभवं^७ धूममिव वमतोः^८ आननंगृहीत-नीलोत्पलयो-रिव चक्रवाकयोः तमाल-पल्लव-लाञ्छित-मुखयोरिव कनक^१०कलसयोः सकृदिवालिखितं^११-कृष्णा-

इह 'मुखशशिना' इत्यत्र 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इत्यनेनोपमितसमास एव विधातव्यः, यतो हि चन्द्रेण सह राज्ञो वैशिष्ट्यासम्भवः । एवञ्चैतदनुसारेण 'हासज्योत्स्ना' इत्यत्राप्येष एव समासोऽङ्गीकरणीयः । तथा च सति लुप्तोपमयोराङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः ।

सुतन्विति । सुष्ठु सुन्दरी तनुः शरीरं यस्याः सा तत्सम्बुद्धौ हे सुतनु ! मदीयेन मदुक्तेन वचसा वाक्येन यदि चेत् त्रपा लज्जा वितन्यते विस्तार्यते । निभृतम् अत्यर्थं तूष्णीं स्थितः ।

अस्येति । विघटमानानि भिद्यमानानि दलानि पर्णानि यस्य स तथोक्तः कोशो मुकुलं यस्य तादृशस्य विशदस्य स्वच्छस्य चम्पकस्य चम्पकपुष्पस्य द्युतिः कान्तिः तस्याः सवर्णतया तुल्यवर्णतया कारणेन परिमलेन केवलसुगन्धेन अनुमीयमानः कुङ्कुमाङ्गरागः बाहीकदेशोत्पन्नपाण्डुरकुङ्कुमानुलेपनं यत्र तस्य तादृशस्य कुङ्कुमाङ्गरागः देहकान्तिश्चेति द्वयमपि चम्पकवत् समानपाण्डुरमिति पार्थक्येन प्रत्यक्षासम्भवात् परिमलेन कुङ्कुमाङ्करागोऽनुमीयत इत्याशयः । अत्रार्थे प्रमाणञ्च—

'बाहीकदेशसञ्जातं कुङ्कुमं पाण्डुरं भवेत्'

इति भावप्रकाशवचनमेव । पाण्डुरताम् अन्तर्वत्नीत्वात् पाण्डुत्वम् आपद्यमानस्य प्राप्नुवतः, अस्य पुरोऽवलोक्यमानस्य, वर्णस्य तव शरीरशोभायाः किं प्रतिविधास्यसि किं प्रतीकारं करिष्यसि । तव त्रपामाशङ्क्य निभृतेऽपि मयि अन्तर्वत्नीत्वेन स्वयं प्रकाशमानाया देहपाण्डुरतायाः सर्वथैव गोपनसम्भवाशक्यत्वमेवेत्याशयः । इहोन्मीलितमलङ्कारः ।

अनयोश्चेति । गर्भसम्भवः गर्भोत्पत्तिरेव अमृतं तस्य अवसेकेन सेचनेन निर्वाप्यमाणः निर्वाणं प्राप्यमाणः शोकः चिरकालीनसुतानुत्पत्तिनिमित्तको विषाद एव अनलो वह्निः तस्माद् प्रभव उत्पत्तिर्यस्य तं तादृशम् , धूमं वमतोर्उद्धिरतोरिव श्याममुखत्वादित्याशयः । आननयोर्मुखयोः गृहीते आत्ते नीलोत्पले कुवलये याभ्यां तयोः चक्रवाकयोः रथाङ्गाह्वयोः पक्षिणोरिव विद्यमानयोः, तमालपल्लवाभ्यां तापिच्छकिसलयाभ्यां लाञ्छिते चिह्निते मुखे उपरिभागद्वयं ययोस्तयोः कनककलसयोरिव सुवर्णकुम्भयोरिव, सकृद् एकदामात्रं न तु पूर्ववत् प्रत्यहमित्याशयः, आलिखिते चित्रिते कृष्णागुरुपङ्केन गाढकृष्णागुरुद्रवेण पत्रलते पत्रवल्लीयुगलं ययोस्तयोरिव विद्यमानयोः, तथा श्यामायमाने श्यामतामापद्यमाने चूचुके स्तनाग्रभागद्वयं ययोस्तथोक्तयोः 'चूचुको ना कुचाननम्' इति रत्नकोषः । अनयोश्च पयोधरयोः कुचयोः किं प्रतिविधास्यसि किं प्रतीकारं करिष्यसि । कुचाग्रश्यामता गर्भव्यतिरेकेणानुपपद्यमाना तद्भावं प्रकटयतीत्याशयः । इह **'गर्भसम्भवोऽमृते'**त्यत्र **'निर्वाप्यमाणशोकानले'**त्यत्र च परम्परितरूपकमलङ्कारः, 'वमत्तोरिव' इत्यत्र च क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः इत्यनयोराङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः । 'चक्रवाकयोरिव' इत्यत्र चोपमा । **'आलिखिते'**त्यादौ क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

---

एक बार देखा । चंद्रिकाके समान अस्फुट हास्यसे प्रकाशमान मुखचन्द्रसे राजराजेश्वर फिर बोले—'सुन्दरि ! मेरे वचनसे ही यदि तुम्हें लज्जा बढ़ती है तो, लो, यह मैं चुप हूँ, किन्तु तुम्हारे शरीरका यह वर्ण, खिलते हुए निर्मल चम्पककुसुम-कान्तिके समान दीख रहा है, इसका कुङ्कुम-लेप एकसा होनेके कारण सुगन्धितद्वारा ही पहचाना जाता है । एवं इस क्रमसे पाण्डुता प्राप्त हो गई है, अतएव इसका प्रतीकार तुम क्या करोगी ? और इस स्तनयुगलका अग्रभाग श्याम हो गया है, इससे प्रतीत हो रहा है कि-गर्भोत्पत्तिरूप अमृतसे सींचे जानेके कारण शान्त होती हृदयकी शोकरूपी अग्नि बुझ गई है, उसके धूमको मानो उगल रहा है । एवं नीलोत्पलधारी चकवा-चकवीके समान, एवं तमालके पत्तेसे आच्छादिन मुखवाले सुवर्णके कलशके समान देखनेमें आ रहा है और काले

---

१. पतिर्भूयो । २. मदीयवचसा । ३. ०००मानस्य कुङ्कुमाङ्गरागस्य, कुङ्कुमरागस्य । ४. पाण्डुतानाम्००० । ५. कुत्रचित् 'वर्णस्य' इति पदं न दृश्यते । ६. क्वचित् 'अमृत' इति पदं नास्ति । ७. हृदयशोका । ८. वहतोः । ९. अन्तर्गृहीत, गृहीत००० । १०. क्वचित् 'कनक' इति पदं नास्ति । ११. लिखित००० ।