कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडजन्मवर्णनम्-२७ ] . चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २१५

गुरु-शङ्ख-पत्रलतयोः श्यामायमानचूचुकयोः पयोधरयोः, अस्य च प्रतिदिनमतिगाढतामापद्य- मानेन काञ्चीकलापेन दूयमानस्य नश्यत्त्रिवलि-लेखावलयस्य कृशिमानमुज्झतो मध्यभागस्य’ इत्येवं ब्रुवाणमवनिपालमन्तर्मुखं-विनिगूढहासः शुकनासः-'देव ! किमायाासयसि देवीम्, , इयमनया कॅथयाऽपि लज्जते, त्यज कुलवर्द्धना-कथित-वार्त्तासम्बद्धमालापम्' इत्यब्रवीत् । एवंविधाभिश्च नर्मप्रायाभिः कथाभिः सुचिरं स्थित्वा शुकनासः स्वभवनमयासीत् । नरेन्द्रो- ऽपि तस्मिन्नेव वासगृहे तया सह तां निशामत्यवाहयत् । ततः क्रमेण यथासमीहित-गर्भदोहद-सम्पादन-प्रमुदिता पूर्णे प्रसवसमये पुण्येऽहनि

अस्येति । प्रतिदिनं प्रत्यहम् अतिगाढताम् उदरस्य क्रमेण स्थूलतया दृढसंलग्नत्वम् आपद्यमानेन प्राप्नुवता काञ्चीकलापेन रसनादाम्ना, दूयमानस्य अत्यन्तदृढसंलग्नतया पीड्यमानस्य, नश्यत् क्रमेण विलुप्यमानम् उदरपीवरत्वेनेत्याशयः, त्रिवलिलेखानां वलित्रयरूपरेखाणां वलय मण्डल यत्र तस्य तथोक्तस्य, कृशस्य भावः कृशिमा कृशत्वं तम् उज्झतः क्रमेण त्यजतः, अस्य च मध्यभागस्य उदरस्य किं प्रतिविधास्यसीति सम्बन्धः । मध्यभागस्यापि गर्भव्यतिरेकेणेदृशरूपत्वमसम्भवनियमिति सर्वथैव गोपनासम्भव इत्याशयः ।

इत्येवमिति । इत्येवं पूर्वोक्तविधिना ब्रुवाणं कथयन्तम् अवनिपालं तारापीडम् , अन्तर्मुखे मुखमध्ये विनिगूढो गाम्भीर्यभङ्गेर्भिया संवृतो हासो येन सः तादृशः । शुकनासः-'देव स्वामिन् ! देवी विलासवतीं किं किमर्थम् आयासयसि खेदयसि, इयं देवी अनया पूर्वप्रतिपादितया कथया वृत्तान्तेनापि लजते त्रपते । कुलवर्धनाकथितवार्तासम्बद्धं कुलवर्धनाप्रतिपादितकथासम्बद्धम् आलापम् आभाषगं त्यज दूरीकुरु' इति एवं प्रकारेण अब्रवीद् अवोचत् ।

एवमिति । एवंविधाभिः पूर्वंकथिताभिः नर्मप्रायाभिः परिहासबाहुल्याभिः कथाभिः उदन्तैः सुचिरं चिरकालं स्थित्वा तत्रावस्थानं विधाय शुकनासः स्वभवनं निजगृहम् अयासीत् ययौ । नरेन्द्रो राजा तारापीडोऽपि तस्मिन्नेव वासगृहे वासभवने तां निशां रात्रि तया विलासवत्या सह अत्यवाहयद् अयापयत् ।

तत इति । ततः तदनन्तरं यथासमीहितेन यथेप्सितेन शक्त्यनुसारेणेत्यर्थः, गर्भदोहदस्य गर्भकालीनमनोरथस्य सम्पादनेन परिपूर्णतापादनेन प्रमुदिता विशेषसन्तुष्टा विलासवती । गर्भकाले हि नार्यास्तत्तन्मनोरथस्य परिपूर्णतापादनं यथाशक्त्यवश्यमेव विधेयम् । तथा चाभिहितं प्राच्यैः-

'गर्भिण्यास्त्विच्छिच्छाया विशेषेण प्रयुज्यते । दोहदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात् ॥' इति ।

पूर्गे उपस्थिते प्रसवसमये उत्पत्तिकाले, पुण्येऽहनि शुभवासरे, अनवरतं निरन्तरं - गलन्तीभिः

---

आपके इसके ऊपर केवल एक बार मानो इन पर सदाके लिए फूल-पत्ते काढ़े हुए हैं ऐसा प्रतीत हो रहा है, इसका भी तुम क्या प्रतीकार करोगी ? और तुम्हारा उदर दिन-प्रतिदिन पूर्व कृशताका परित्याग कर रहा है (क्रमसे मोटा हो रहा है), इससे उदरस्थ तीनों सिलवटें अदृश्य होती जा रही हैं। एवं काञ्ची (करधनी) के अधिक तंग होनेसे मध्यभाग पीड़ा पा रहा है, इसका भी तुम क्या उपाय करोगी ?'-इस प्रकार कहते हुए राजासे मुँहके भीतर हँसी छिपाकर शुकनासने कहा-'महाराज ! महारानी को क्यों कष्ट देते हैं ? ये ऐसी बातोंसे लज्जित होती हैं। इसलिए कुलवर्धनाने जो संवाद कहा है, उस विषयकी बातचीत छोड़ दीजिए।' इस प्रकारके परिहासमय कथोपकथनसे उस स्थानमें बहुत देरतक रहकर शुकनास अपने घर चला गया, राजाने भी उसी शयन-गृह में रानीके साथ उस रातको बिताया।

इसके कुछ समय बाद रानी गर्भकालीन जिस-जिस वस्तु की इच्छा प्रकट करती थी, राजा सामर्थ्यके अनु-

---

१. अतिगाढतरताम्, आपाद्यमानेन । २. रेखा । ३. उज्झतः । ४. अन्तर्मुखंहासः, मुखनिगूढहासः । ५. अनयाऽपि कथया । ६. आलापकम् , आलापमपि । ७. वासगृहे ताम् । ८. समीहित***, समुचित*** । ९. पूर्णप्रसव ।