भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 255, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 255
२१६कादम्बरी-[ कथायाम्-

अनवरत-गलन्नाडिका-कलित-काल$^१$कलैः बहिरागृहीतच्छा$^२$यैर्गणकैर्गृहीते लग्ने प्रशस्तायां वेला- यामिरम्मदामिव मेघमालां सकल-लोकहृदयानन्दकारिणं विलासवती सुतमसूत। तस्मिन् जाते सरभसमितस्ततः प्रधावितस्य परिजनस्य चरणशत-संक्षोभ-चलित-क्षितितलो भूपाला- भिमुख-प्रसृतं स्खलद्गति-विकलकञ्चुकिसहस्रो जन-सम्मदैनिष्पिष्यमाण-पतित-कुब्ज-वामन- किरातगणो विस्फार्यमाणान्तःपुर-जनाभरण-झङ्कारमनोहरः पूर्णपात्राहरण$^५$-विलुप्यमान-वस्त्र-

जलस्राविणीभिः नाडिकाभिः समयनिरूपकयन्त्रविशेषैः घटिकाभिरित्यर्थः, कलिता निश्चिता ज्ञाताः कालकला सूक्ष्मकालांशा यैस्तैः तादृशैः। नाडिका हि सार्द्धद्वादशपलपरिमितताम्ररचितः सार्द्धद्वादशपल- परिमितसलिलपूरणीयः पञ्चरक्तिन्कापरिमितसुवर्णरचितशलाकाया लब्धच्छिद्रसंयुत्को यन्त्रविशेषः। तया च शलाकया सलिलबिन्दुपातनात्तत्सलिले च छिद्रविनिपोपगते समयनिरूपणं पूर्वमक्रियत। विष्णुपुराणा- दावेतद्विस्तरप्रकारेऽन्वेषणीयः। तथा वहिः अङ्गादौ आगृहीता पूर्वपश्चिमादिदेशविशेषेण निरूपिता छायाः पादच्छाया अङ्गच्छाया वा यैस्तेस्तादृशैः, पादच्छायाग्रहणेन पूर्वं समयनिरूपणमक्रियत। निरूपितञ्च ज्यौतिषे-

'पदच्छायां द्विगुणीकृत्य चतुर्दशसमन्विताम्। पञ्चग्रहकराङ्गाप्तलव्धं दण्डादिकं भवेत्॥'

गणकैर्ज्योतिर्विद्भिः गृहीते निश्चिते लग्ने नेपादिके प्रशस्तायाम् उच्चस्थैर्ग्रहैर्जातकस्य सुतसौभाग्य- द्योतिकायां, वेलायां लग्नान्तर्वर्तिहोरायां विलासवती मेघमाला कादम्बिनी इग्मदमिव मेघोत्थ- वह्निमिव 'मेवज्योतिरिर्मदः' इत्यमरः। सकललोकहृदयानां समस्तलोकचित्तानाम् आनन्दकारिणं प्रमोदजनकं सुतं पुत्रम् असूत सुषुवे। 'षूङ्-प्राणिप्रसवे' इत्यस्य लङि रूपम्।

तस्मिन्निति। तस्मिन् राजपुत्रे जाते उत्पन्ने राजकुले राज्ञां समुदाये अतिमहान् दिष्टिवृद्धिसम्भ्रमः आनन्दवृद्धिजन्या जनानां त्वरा अभूदित्यनेन सम्बन्धः। इह प्रथमान्तानि पदानि 'सम्भ्रम' इत्यस्य विशेषणानि। सरभसं हर्षेण सवेगम् इतस्ततः समन्तात् प्रधावितस्य उच्चलितस्य परिजनस्य बाह्याभ्य- न्तरसेवकजनस्य चरणशतस्य पादसमूहस्य संक्षोभेण आघातेन चलितं कम्पितं क्षितितलं यत्र स तादृशः। भूपालाभिमुखं नृपसन्मुखं सत् प्रसृतं वार्त्तां कथयितुं प्रस्थितं स्खलद्गति भ्रष्टगमनं विकलं प्रमोदसद्माकुलञ्च कञ्चुकिसहस्रम् अन्तःपुरचरवृद्धब्राह्मणसमूहो यत्र सः तादृशः। कञ्चुिकलक्षणञ्च-

'अन्तःपुरचरो वृद्धो विप्रो गुणगणान्वितः। सर्वकार्यार्थकुशलः कञ्चुकीत्यभिधीयते॥' इति।

जनानां लोकानां सम्मर्द्देन सङ्घर्षेण निष्पिष्यमानः पीड्यमानः अत एव पतितः त्रस्तः, कुब्जाः पृष्ठगुडाः 'गठुः पृष्ठगुडे कुब्जे' इति मेदिनी, वामनाः खर्वाकृतयः 'वामनो नीचि खर्वे च' इति च मेदिनी, किराताः केवलं स्वल्पतनवः 'किरातः स्यादाल्परतनौ भूनिम्बे म्लेच्छभिद्ययोः' इत्यनेकार्थः, तेषाञ्च गणः समूहो यत्र सः तादृशः। विस्फार्यमाणो वृद्धिं प्राप्यमानो यः अन्तःपुरजनानाम् अवरोधस्त्रीणाम् आभ- रणझङ्कारो नूपुरनिनादः तेन मनोहोरो हृदयहारी। उत्सवे मित्रवर्गीयानि हठादाकृष्य नीयन्ते तानि पूर्णपात्राणीत्युच्यन्ते, तथाहि-

'वर्द्धापकं यदानन्दादलङ्कारादिकं पुनः। आहृष्य गृह्यते पूर्णपात्रं पूर्णानकञ्च तत्॥'

इति हारावली। तेषाम् आहरणेन ग्रहणेन विलुप्यमानानि हस्ताहस्तिकरणसम्भ्रमेण लब्धानि


बाद उन सभी वस्तुओंको ही परिपूर्ण कर देता था, जिससे रानी अत्यन्त आनन्दित होती थी। अनन्तर प्रसवकाल उपस्थित होने पर एक शुभदिनमें घड़ीयन्त्रसे निरन्तर जलबिन्दु टपक रहे थे, उसके द्वारा कोई-कोई ज्योतिषी सूक्ष्म समयका निरूपण कर रहे थे, और कोई-कोई ज्योतिषी बाहर ( अँगने आदि) में जाकर अपनी छायाको नापकर लग्नका निरूपण करते थे। इस रूपमें मेघमाला जिस प्रकार नेत्रज्योतिको उत्पन्न करती है, उसी प्रकार विलासवतींने प्रशस्त समयमें सब लोगोंके हृदयको आनन्द देनेवाले पुत्रको उत्पन्न किया?

उस राजपुत्रके उत्पन्न होने पर नगरमें धूम मचानेवाला, उत्सवकी बधाइयोंका बड़ा भारी कोलाहल राज- कुलमें मच गया। परिजनवर्ग आनन्दके साथ वेगसे इधर-उधर दौड़ने लगे, उनके चरणोंके आघातसे धरातल चलाय- मान हो गया। कञ्चुकिगण आनन्दसे व्यग्र होकर राजाके पास संवाद कहनेके लिए गिर-गिरकर दौड़ने लगे। मनुष्योंकी भीड़में कुचल कर कुबड़े, बौने (खर्वादेह, वामन) और ह्रस्वशरीरके मनुष्योंके झुण्ड पृथिवी पर


१. कलेः ...कले । २. जलधरमाला । ३. गतिकञ्चुकि, गतिमृत्स्य... । ४. पूर्णपात्रान्तान्तःपुर...। ५. पूर्ण- पात्रहरण... । ६. विलुप्यमान ।