कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२४४	कादम्बरी-	[ कथायाम्

पन्नमश्वरूपातिशयमतिधीरप्रकृतेरपि चन्द्रापीडस्य पस्पर्श विस्मयं¹ हृद्यम्। आसीच्चास्य मनसि 'सरभस-परिवर्त्तन²-चलित³-वासुकि-भ्रमित-मन्दरेण मथ्नता जलधि-जलम्⁴ इदमश्वरत्न-मुद्धरता⁵ पूर्वं किं नाम रत्नमुद्धृतं सुरासुरलोकेन⁶। अनारोहता च मेरुशिलातलविशालमस्य पृष्ठमाखण्डलेन किमासादितं त्रैलोक्यराज्यफलम्। उच्चैःश्रवसा विस्मितहृदयो वञ्चितः खलु जलनिधिना शतमखः। मन्ये च भगवतो नारायणस्य चक्षुर्गोचरमियतापि⁷ कालेन नायमुप-गतः, येनाद्यापि तां गरुडारोहणव्यसनितां न त्यजति⁸। अहो ! खल्वतिशयित⁹-त्रिदश-राज-समृद्धिरियं तातस्य राजलक्ष्मीः, यदेवंविधान्यापि सकलत्रिभुवनदुर्लभानि रत्नान्युपकर-

समग्रैः लक्षणैः तुरङ्गोक्तलक्षणैः उपपन्नं सहितम् । अश्वरूपः तुरङ्गरूपः अतिशयः अनिर्वचनीयः कश्चिद्-रितको भिन्नः पदार्थ इत्यर्थः, तं तादृशम् । अदृष्टपूर्वम् अनवेक्षितपूर्वम् , तमिन्द्रायुधं दृष्ट्वा विलोक्य वसंत-मानसय अतिधीरप्रकृतेरपि अतिसाहसभावस्यापि चन्द्रापीडस्य हृदयं कर्तृ विस्मयम् आश्चर्यं पस्पर्श प्राप । इहामंद्वे भेदाध्यवसायादतिशयोक्तिः।

आसीदिति । -अस्य चन्द्रापीडस्य मनसि चित्ते एवम्भूता वृत्तिरासीदित्यर्थः । सरभसं वेगसहितं यत् परिवर्त्तनं मथनं तेन वलितो दर्दितो यो वासुकिः शेषनागः तेन भ्रमितो घूर्णितो यो मन्दरो मेरुर्वतः तेन करणेन, जलधिजलं समुद्रसलिलं मथ्नता आलोड़यता सुरासुरलोकेन देवदानवसमूहेन, इदम् अश्च-रत्नं तुरङ्गमणिम् अमुद्धरता अगृह्णता किं नाम रत्नमुद्धृतं न किमपीत्यर्थः । संसारप्रसिद्धानि उच्चैःश्रव-आदीनि रत्नानि इतस्तुच्छानीत्याशयः ।

अनेति । आखण्डेन इन्द्रेण, मेरुशिलातलवत् - सुमेरुपर्वतविस्तृतप्रस्तरवद् विशालं बृहद् अस्य इन्द्रायुधस्य पृष्ठं पृष्ठप्रदेशम् अनारोहता अनधिरोहता लता, किं त्रैलोक्यराज्यस्य लोकत्रयाधिपत्यत्वकर-णस्य फलम् आसादितं प्राप्तम् अपि तु, किमपि नेत्यर्थः । पृष्ठा रोहणमस्यात्यन्तसौभाग्यफलमित्याशयः ।

उच्चैरिति । उच्चैःश्रवसा तत्सञ्ज्ञकतुरङ्गनिरोक्षणेनेत्यर्थः, विस्मितम् साश्चर्यं हृदयं मनो यस्य स तादृशः । शतमख इन्द्रः जलनिधिना मथ्यमानेन समुद्रेण वञ्चितः प्रतारितः खलु निश्चयेन; येनेदं न दत्त-मित्याशयः । इह वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा ।

मन्य इति । इयतापि कालेन एतावतापि समयेन भगवत ऐश्वर्यादियुक्तस्य नारायणस्य श्रीविष्णोः चक्षुर्गोचरं नयनविषयम् अयम् अश्वो नोपगतो न प्राप्तः । येन हेतुना अद्यापि इदानीं पर्यन्तमपि तां पूर्वजातां गरुडारोहणे वैनतेयाधिरोहणे व्यसनिताम् आसक्तिं न त्यजति न जहाति नारायण इति शेषः; अन्यथा गरुडं परित्यज्य एनमेवारोहेदित्याशयः । अत्र 'मन्ये' इति प्रतिपादनाद्वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा ।

अहो इति । अहो इत्याश्चर्ये । खलु निश्चयेन तातस्य मच्छितुः इयं राजलक्ष्मीः आधिपत्यश्रीः अतिशयिता अतिक्रान्ता त्रिदशराजस्य सुराधिपत्य समृद्धियया सा तादृशी वर्तते । यद् यस्मात् कारणात् एवंविधान्यपि पूर्वोक्तरूपाण्यपि सकलत्रिभुवनदुर्लभानि समस्तलोकत्रयदुष्प्राप्याणि रत्नानि मण्य

योग्य एवं सर्वोत्कृष्ट अश्वके लक्षणोंसे संयुक्त था । इस प्रकारका अश्व पहले और कभी भी उसे दृष्टिगोचर नहीं हुआ था । उस समय उसके मनमें इस प्रकार होने लगा कि-'वेगके साथ आकर्षण ( खींचने ) से बढ़े हुए शरीर वाले वासुकिनागके द्वारा भ्रमित मन्दराचलसे समुद्र-मन्थन करते हुए देव और दानवोंने यदि इस अश्वरत्नको नहीं निकाला तो किस रत्न को निकाला था ? देवराज, सुमेरु पर्वतके शिलातल ( चट्टान ) के समान विशाल इस अश्वके पीठ पर यदि नहीं चढ़े तो उनको त्रिलोकीके राज्यसे क्या फल मिला ? उच्चैःश्रवाको देखकर ही विस्मित हृदय वाले इन्द्र, समुद्र द्वारा निश्चय ही प्रतारित हुए हैं। मेरे विचारमें 'अभी तक भी यह अश्व, भगवान् नारायणको दृष्टिगोचर नहीं हुआ है' क्योंकि वे अब तक भी उस गरुड़ पर चढ़नेकी आसक्ति नहीं छोड़ रहे हैं। कितना आश्चर्य ! मेरे पिताकी यह राजलक्ष्मी तो, निश्चय ही देवराजकी समृद्धिको अतिक्रमण कर रही है, क्योंकि-समस्त त्रिभु-वनके मध्यमें दुर्लभ-सादृश रत्नोंको लाकर उनसे इसका भोग हो रहा है । अत्यन्त तेजस्वी और महाबलवान्

---

१. विस्मयः । २. "...विवर्त्तन..." । ३. "...चलित..." । ४. जलनिधि..." । ५. वन्यमुद्धरता, अनुद्धरता । ६. सुरलोकेन । ७. कुत्रचित् 'अपि' पदं नोपलभ्यते । ८. तं गरुडारोहणव्यसनितां न परित्यजति । ९. अतिशयः..." । १०. "...राज्य..." ।