कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

इन्द्रायुधवर्ण०-२४ ] , चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । , २४५

---

णतामागच्छन्ति । अतितैजस्चितया महाप्राणतया च सदैवतेवेयम् अस्याकृतिः, यत्सत्यमा- रोहणे शङ्कामिव मे जनयति । न हि सामान्यवाजिनामानुषलोकोचिताः सकल-त्रिभुवन- विस्मयजनन्य ईदृश्यो भवन्त्याकृतयः। दैवतान्यपि हि मुनिशापवशादुज्झितनिजशरीराणि शापवचनबलोपनीतानि³ एतानि शरीरान्तराणि⁴ अध्यासत एव । श्रूयते हि पुरा किल⁵ स्थूलशिरा नाम महातपा मुनिखिल-त्रिभुवन⁶-ललामभूतामप्सरसं रम्भामिधानां शशाप; सा सुरलोकमपहायाश्वहृदये निवेश्यात्मानमश्वहृदयेति विख्याता वडवा भूत्वा⁷ मृत्तिकावत्यां शतधन्वानं नाम राजानमुपसेवमाना मर्त्यलोके महान्तं कालमुवास ।

उपकरणतां भोगसाधनताम् आगच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । एवंविधं रत्नं सुरेन्द्रस्य नास्तीत्याशयः ।

अतीति । अस्य पुरोऽवलोक्यमानस्याश्वस्य इयम् आकृतिः आकारः, अतितैजस्चितया अत्यन्तप्र- भाववत्तया महाप्राणतया अत्यन्तशक्तियुक्ततया च हेतुना सदैवतेव कयाचिद्देवतयेव अधिष्ठिता, यत् सत्यम् एतदकस्माद् आरोहणे अधिरोहणे मे मम शङ्कामिव जनयति उत्पादयति । इह यत्सत्यमित्येकमेवा- व्ययपदं चाथार्थ्ये ।

ननु सदैवतेवेति कथं वितर्क्यत इत्यत आह—नहीति । सामान्यवाजिनां साधारणतुरङ्गमानाम आकृतयः आकाराः ईदृश्यः एतादृश्यः अमानुषलोकोचिताः देवलोकोयोग्याः, तथा सकलत्रिभुवनस्य सम- स्तलोकत्रयस्य विस्मयजनन्य आश्चर्योत्पादिका न हि भवन्ति । सुतरां सदैवतेवेति वितर्क इत्याशयः ।

देवानार्माप रूपान्तरपरिग्रह सम्भवतीत्यभिप्रायेणाह—दैवतानोति । हि यस्मात् । दैवतान्यपि सुरा अपि । मुनिशापवशात् ऋषिमिसङ्गापताववशाद् उज्झितानि त्यक्तानि निजशरीराणि देवदेहाः यैरैवं- म्भूतानि शापवचनबलेन अभिसम्पातवाक्यबलेन उपनोतानि उपस्थापितानि एतानि शरीरान्तराणि ईदृशानि स्वशरीराद्विभेन्द्रियायतनानि अध्यासत एव आश्रयन्त्येव । एवञ्च नूनमस्य स्वरूपेऽपि कस्य- चिद्देवतस्याश्रयसम्भावनेत्याशयः ।

नन्वेवंविधोदन्तः कदाचिदवलोकितः आकर्णितो वेत्यत आह—श्रूयत इति । हि निश्चये श्रूयते आकर्ण्यते । पुरा पूर्व स्थूलशिरा नाम महातपा अतितपस्वी मुनिः ऋषिः, संखिलस्य समग्रस्य त्रिभुवनस्य लोकत्रयस्य ललामभूताम् अलङ्कारस्वरूपा म् अप्सरसं संर्वैर्धूम् , रम्भाभिधानां रम्भानाम्नीं शशाप शापं दत्तवान् । इह यद्यपि 'स्त्रियां बहुष्वप्सरसः' इति कोशाद्वहुवचनमेवापेक्ष्यते तथापि 'स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्यादेकत्वेऽप्सरा अपि' इति शब्दार्णवाद् बहुत्वं प्रायोवादः । 'अनचि च' इति सूत्रस्याद् 'अप्सराः' इति माप्याच्च 'अप्सरसम्' इत्येकवचनम् । सा सुरलोकं देवलोकम् अपहाय परित्यज्य अश्वहृदये तुरङ्गमोरसि कात्मानं निवेश्य संस्थाप्य तुरङ्गदेहं परिगृह्येत्यर्थः, अत एव अश्वहृदयेति विख्याता प्रसिद्धा वडवा अश्वा मृत्तिकावत्यां तन्नामिकायां राजधान्याम्, शतधन्वानं नाम राजानं भूपतिम् उपसेवमाना भजमाना मर्त्यलोके महान्तं भूयांसं कालं समयम् उवास उषितवती ।

इह च महाभारतीया कथा— पुरा किल स्थूलशिरा नाम महर्षिः कुशसमिदर्भमरण्यं पर्यटन् 'आंः वयं श्वश्रान्तरे पतामः परित्रायस्वास्मान्' इत्यार्त्तशब्दं श्रुत्वा तद्देशमुपगम्य लताप्रान्तावलम्वितान्

होनेके कारण इसका यह शरीर, किसी देवता द्वारा मानो अधिष्ठित प्रतीत हो रहा है; अत एव इस पर चढ़नेमें मुझे मानो कुछ शङ्का उत्पन्न हो रही है, क्योंकि—साधारण अश्वकी आकृति, इस प्रकार मनुष्य लोकके अयोग्य और समस्त त्रैलोक्यमें विस्मय उत्पन्न करनेवाली नहीं होती । देवता भी मुनियोंके शापसे अपने-अपने शरीरको छोड़कर शाप-वचनके प्रभावसे उपस्थित इस प्रकारके अन्यान्य शरीर धारण करते रहते हैं। सुना जाता है पहले समयमें स्थूलशिरा नामक कोई महातपस्वीने समस्त त्रिभुवनमेंमें अलङ्कार-रूपिणी रम्भा अप्सराको शाप दिया था, जिससे वह देवलोक छोड़ कर अश्व-हृदयमें स्वयं प्रवेश करके, 'अश्वहृदया' नामकी कोई घोड़ी होकर मृत्तिकावती नामकी नगरीमें शतधन्वा नामके राजाकी सेवा करती हुई बहुत काल तक

---

१. सदैवतेवेदम । २. ०-शरीराणि । ३. ०-वचनोपनीतानि । ४. शरीराणि । ५. क्वचिद् 'किल' इति पदं नोपलभ्यते । ६. ०-भुवन०- । ७. क्वचित् 'भूत्वा' इति पदं न विद्यते । ८. मूर्तिकवत्याम् ।