कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

राजकृष्णवर्णना २१.] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २७७

मण्डलसहस्रसंवितिष्ठत्-प्रकोष्ठम्, महाभारतमिवानन्तगीताकर्णनानन्दितनरम् ; यदुवंशमिव कुलक्रमागत-शूर-भीमपुरुषोत्तमदल-परिपार्कलतम् ; व्याकरणमिव प्रथम-मध्यमोत्तम-पुरुष-विभक्तिस्थितानेकादेश-कारकख्यात-सम्प्रदानक्रिया-व्यय-प्रपञ्च-सुस्थितम् ; उदधिमिव भया-

साश्रिताः प्रकोष्ठा भवनान्तराणि यस्य तत्तादृशम् । पक्षे महाभोगिनो महासर्पाः तेषां मण्डलानां मण्डलीभूय विद्यमानानां सहस्रेण संवितिष्ठन्तः संश्रिताः प्रकोष्ठा मणिवन्धदेशा यस्य तत्तादृशम् ।

नहेति । महाभारतं पञ्चमो वेदः इतिहास इति पर्यायार्थः तमिव, अनन्ताः गणनातीता गीता गीता-पाठाः तेषां यद् आकर्णनं तेन आनन्दिताः हर्षिता नरा मानवा यस्मिन् तत्तादृशम् । पक्षे—अनन्तः श्रीकृष्णः तस्य या गीता अष्टादशाध्यायात्मिका श्रीकृष्णप्रतिपादिता गीतेत्यर्थः, तस्या यदाकर्णनं तेन आनन्दितो नरः नरसंज्ञकर्नरनावतारोऽर्जुनो यस्मिंस्तत्तादृशम् ।

यदिरिति । यदुसञ्ज्ञाना भूपतिः तस्य वंशः सन्तानपरम्परा तमिव, कुलक्रमेण परम्परया आगता आद्यानाः शूराः शौर्यगुणयुक्ताः, भीमाः भीषणाय ये पुरुषोत्तमाः पुरुषश्रेष्ठाः तेषां बलेन शक्त्या परिपालितं रक्षितम् । पक्षे—कुलक्रमेण तद्वंशीयरीत्या लागतौ उत्पन्नौ शूरौ वीरौ भीमौ विपक्षियां भीषणौ यौ पुरुषो-त्तमबलौ श्रीकृष्णबलरामौ ताभ्यां परिपालितं संरक्षितम् ।

व्याकरणमिति । व्याकरणं पाणिन्द्यादिप्रणीतंशब्दशास्त्रमिव, प्रथममध्यमोत्तमता या पुरुषवि-भक्तिः 'अयं सर्वगुणसम्पन्नतया प्रथमो दानयोग्यः, अयं ततो न्यूनगुणयुक्ततया मध्यमो दानयोग्यः, अयञ्जो-त्तमगुणसम्पन्नतया मध्यमत उत्तमो दानयोग्यः'इत्येवक्रमेण याचकजनविभागः, तस्मिन् विषये स्थिता नियु-क्ता ये ऽनेके बहव लादेशकारकाः 'अस्मै इदं प्रयच्छ' एवमादेशकत्तारः पुरुषाः तैः आख्याताः प्रतिपा-दिताः याः सम्प्रदानक्रियाः सम्यक्प्रकारेण वितरणकर्म्माणि ताभिर्यो व्ययप्रपञ्चः द्रव्यापगमाधिक्यं तेन सुस्थितं कीर्तिमत्त्वेन विद्यमानम् । पक्षे—प्रथमपुरुषो मध्यमपुरुषः उत्तमपुरुषश्चेति आख्यातानां प्रत्येक-त्रिकस्य एकैकसंज्ञा, विभक्तयः सुप्तिङ्रूपाः, तासु स्थिता विद्यमाना ये ऽनेके लादेशाः त्रिचतुर-शब्दयोः स्त्रीलिङ्ग तिस्त्र-चतस्र इत्यादयः, अज्जेर्व्री इत्यादयश्च, कारकाणि कर्त्रादीनि-तानि च—

'कर्त्ता कर्म च करणं च सम्प्रदानं तथैव च । अपादानाधिकरणमित्याहुः कारकाणि षट् ॥'

आख्यातं तिङन्तं पदम्, सम्प्रदानं चतुर्थ्यर्थकारकः, क्रियाः क्रियावोधकभ्वादयः शब्दाः, अव्ययानि—

'सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ इत्युक्तस्वरूपाणि स्वरादिप्रभृतयः, तेषां प्रपञ्चेन विस्तारेण सुस्थितं सुविख्यातम् ।'

यद्यपि कारकपदेनैव सम्प्रदानस्य गतार्थत्वं भवति तथापि श्लेषयोजनाभिप्रायेण पृथगुक्त्योपादानं बोध्यम् ।

उदधिमिति । उदकानि धीयन्तेऽस्मिन्नित्युदधिः समुद्रः तमिव, भयेन शत्रुभूपनित्रासेन अन्तःप्रविष्टा अभ्यन्तरगताः सपक्षाः सहायसहिता ये भूमिभृतो नृपतयः तेषां सहस्रेण साश्रित्येन सङ्कुलं व्याप्तम् । पक्षे भयेन सुरराजद्वारा पक्षच्छेदनत्रासेन अन्तःप्रविष्टाः सपक्षाः पत्रसहिता ये भृभृतो मैनाकादिगिरयः तेषां सहस्रेण सङ्कुलम् ।

मणिवन्धदेशों (कलाई पर) जिस प्रकार मण्डलीभूत बड़े-बड़े साँप लिपटे रहते हैं, उस राजभवनका एक भाग भी उसी प्रकार बड़े-बड़े सुखी लोगोंसे अधिष्ठित था । महाभारतमें जिस प्रकार अर्जुन श्रीकृष्णकी गीता सुनकर आनन्दित हुआ था, उस राजभवनमें भी उसी प्रकार बहुतसे लोग गीता (अथवा गान) को सुनकर आनन्दित होते थे । यदुवंश जिस प्रकार कुलक्रमके अनुसार बड़े वीर और भयङ्कर होकर उत्तम श्रीकृष्ण और बलरामद्वारा परिरक्षित हुआ था, वह राजभवन भी उसी प्रकार कुलक्रमागत शूर और भयङ्कर उत्तम पुरुषोंके सामर्थ्यसे परिरक्षित था । व्याकरणशास्त्र जिसप्रकार प्रथमपुरुष, मध्यमपुरुष, उत्तमपुरुष, सुप् और तिङ् विभक्ति, प्रकृतिस्थित अनेक गम्, अद् प्रभृतिके स्थानमें गच्छ्, वभ् आदि आदेश, एवं प्रत्ययस्थित ई, ट् प्रभृतिके स्थानमें दन्त्याद्यादेश, षड्विध कर्त्ता आदि कारक, भवति-गच्छति प्रभृति आख्यात, सम्प्रदान (चतुर्थी) कारक, भू-प्रभृति धातु, एवं अव्यय 'उच्चैः-नीचैः' आदि पदोंके विस्तारसे प्रसिद्ध है, वह राजभवन भी उसी प्रकार 'यह पहले दानके योग्य है, यह मध्यम दानके योग्य है एवं यह उत्तम दानके योग्य है ? इस प्रकार याचक लोगोंके वितरण कार्यमें नियुक्त अनेक आज्ञा माननेवाले (नाजिर आदि) लोगोंने बता दिया जिसे जो दान देना है, इसमें व्ययके आधिक्य

---

१. अध्यासिताप्रकोष्ठमिव ।
२. इदंच 'परि' इति पदं नास्ति ।
३ सम्प्रदानानादने ।