कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 317, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें२७८ कादम्बरी- [ कथायाम्-
न्तःप्रविष्ट-सपक्षभूमिभृत्-सहस्रसङ्कुलम्, उषानिरुद्धसमागममिव चित्रलेखा-दर्शितवि-चित्र-सकल त्रिभुवनाकारम्, बलियज्ञमिव पुराणपुरुष-वामनाधिष्ठिताभ्यन्तरम्, शुक्लपक्ष-प्रदोषमिव वितत-शशि-किरण-कलाप-धवलाम्बरै-वितानम्, नरवाहनदत्त-चरितमिव अन्त-
पुरा किल पर्वताः पक्षवन्तः सन्त उड्डीय यत्र तत्र नगर्यां पतन्तिस्म, तदा प्रजाविनाशमभिलक्ष्येन्द्रः पर्वतानां पक्षांश्चिच्छेद। तत्र मैनाकादयो हि तद्भयेन समुद्रमध्ये प्रविष्टा इति रामायणीया वार्त्ता।
उषेति। उषा बाणाख्यभूपतिदुहिता, अनिरुद्धः श्रीकृष्णपौत्रः तयोः समागमं सम्बन्धस्तमिव, चित्रलेखाभिः तत्तदालेख्यनिर्माणैः दर्शिताः प्रकटीता विचित्रा नानाप्रकाराः, सकलत्रिभुवनस्य समस्तलोकत्रयस्य तद्वर्त्तिनः पदार्थस्य आकाराः आकृतयो यत्र तत्तादृशम्। पक्षे—चित्रलेखया तन्नाम्न्या उषासहचर्य्या दर्शिता आलिख्य उपायै प्रदर्शिताः विचित्राः विशिष्टचित्रस्वरूपाः, सकलत्रिभुवनस्य समस्तलोकत्रयनिवासिनस्तत्तद्गणस्य आकाराः स्वरूपाणि यत्र तं तादृशम्।
पुरा उषानाम्नी वाणतनया स्वप्नेऽतिरमणीयं कर्माप तरुणं निरीक्ष्य तम्प्राप्तयेऽत्यन्तोत्सुका सञ्जाता। स हि क्व वर्त्तत इत्युपया प्रतिपादयितुमशक्यतया तस्या सहचरी चित्रलेखांमिधा सकलत्रिभुवनस्य समस्तानां तरुणानां स्वरूपाणि आलिख्य समानाय्य तस्यै दर्शयामास। ततस्तत्र हि अनिरुद्धस्वरूपं निरीक्ष्य स एवायमिति कथितवत्यां तस्यानुपायों चित्रलेखा नाय्या सुतं तमनिरुद्धमानीय उपया सह सम्मेलितवतीति हरिवंशकथा।
वलेति। वलेः बलिनामकभूपतेः यज्ञमिव, पुराणपुरुषैः वृद्धमानवैः वामनैः ह्रस्वस्वरूपिभिः पुरुषैः, पक्षे—पुराणपुरुषेण आदिपुरुषेण वामनेन गृहीतवामनावतारेण भगवता नारायणेन, अधिष्ठितम् आश्रितम् अभ्यन्तरं मध्यभागो यस्य तत् तादृशम्।
पुरा भगवान् वामनो बलेः प्रतारणाय तदीययनं प्रति गतवानासीदिति भागवतीया कथा।
शुक्लेति। शुक्लपक्षस्य सितदलस्य प्रदोषं रजनीमुखमिव, विततानि ऊर्ध्वं विस्तीर्णानि शशिकिरण-कलापवद् चन्द्ररश्मिसमूहवद् धवलानि शुभ्राणि अम्बरवितानानि वस्त्ररचितचन्द्रातपा यत्र तत्तादृशम्! पक्षे—विततैः विस्तृतैः शशिकिरणकलापैः धवलम् अम्बरं गगनमेव वितानं यत्र तं तादृशम्।
नरेति। नरवाहनदत्तस्य तत्तंज्ञकस्य वत्सराजोदयनसुतस्य चरितं चरित्रमिव, अन्तः अवरोधपुरे सम्वर्द्धिताः वृद्धि प्रापिताः प्रियदर्शनाः परमरमण्याः या राजदारिकाः प्रासाच्यान्याराजपुत्र्यः ताभिः गन्ध-र्व्वैभ्यो देवगायकेभ्यः दत्ता अत्यन्तरमणीयत्वादर्पिता उत्कण्ठा सम्मिलनोत्सुक्यं यत्र तत्तादृशम्। पक्षे—अन्तः सम्वर्द्धिता प्रियदर्शना नितान्तरमणीया, राज्ञः सागरदत्तस्य दारिका पुत्री या गन्धर्व्वदत्ता तदाख्या तस्या उत्कण्ठा नरवाहनदत्तस्य कृते औत्सुक्यं यत्र तत्तादृशम्। इहेतिहासश्च कथासरित्सागरे ज्ञेयम्—
'राजा सागरदत्ताख्यो गन्धर्वाणामिहास्ति यः। तस्य गन्धर्वदत्ताख्या सुतास्ति न्यक्कताप्सराः।'
सा हि गन्धर्वदत्ता दूतवन्दिब्राह्मणादिभ्यो नरवाहनदत्तगुणातिशयं निशम्य तन्निमित्ते नितान्तो-त्सुका जातेति।
होनेसे वे लोग पक्षस्वी कहलाकर प्रसिद्ध थे। समुद्र जिस प्रकार इन्द्र द्वारा पंख कटने के भयसे क्रन्दरमें छुपे हुए पंखोंसे युक्त मैनाकादि पर्वतोंसे व्याप्त हो गया था, वह राजभवन भी उसी प्रकार शत्रुओंके भयसे क्रन्दरमें छुपे हुए सहायकयुक्त (मित्र भाव-सम्पन्न) राजाओंसे व्याप्त था। उषा-अनिरुद्धके समागममें जिसप्रकार उसकी सखी चित्रलेखानि समस्त त्रिभुवनके युवक पुरुषोंको आकृतिका चित्र खोदकर उषाको दिखाया था, उस राजभवनमें भी उसी प्रकार चित्रकारों द्वारा समस्त त्रिभुवनका सभी पदार्थोंके अनेक प्रकारकी आकृतिका चित्र दीवार पर खींच कर लोगोंको दिखाया गया था। बलि राजाका यज्ञस्थल जिस प्रकार आदिपुरुष (विष्णु) वामनद्वारा अधिष्ठित था, वह राजभवन भी उसी प्रकार वृद्ध और खर्वकृति (बौने) मनुष्यों द्वारा अधिष्ठित था। शुक्लपक्षका प्रदोषसमय जिस प्रकार चन्द्रके विस्तृत किरणोंसे (खिली हुई चाँदनीसे) धवलवर्ण आकाशरूप चन्द्रातपसे युक्त होता है, वह राजभवन भी उसी प्रकार चन्द्रकी किरणोंके (खिली हुई चाँदनीके) समान धवलवर्ण वस्त्रके बनाए हुए एवं ऊपरमें विस्तृत चन्द्रातप (तने शामियाने) से युक्त था। नरवाहनदत्त राजाकी कथामें जिसप्रकार अन्तः-पुरमें संवर्धित हुई परमसुन्दरी राजा सागरदत्तकी पुत्री गन्धर्वदत्ताको नरवाहनदत्तके विरहके कारण उससे समा-
१. मदात्प्रविष्ट । २. नृपतु । ३. विचित्रलेखा । ४. •••'धवलिते'••• । ५. नरवाहनदत्तकदेव ।