कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 332, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशुकनासमनोमादर्शन०-३१ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २९३
स्थानप्रचलायिताभिः शतसहस्रशः करिणीभिराकीर्णम्, शुकनास-गृहद्वारमासाद्य, सत्वर-प्रधावितैर्द्वारदेशावस्थितैः प्रतीहारपुरुषैरनिवार्यमाणोऽपि राजकुल इव राजपुत्रो बाह्याङ्गणे एव तुरङ्गान् अवततार । द्वारदेशावस्थापित-तुरङ्गत्व वैशम्पायनमवलम्ब्य पुरः प्रधावितैः समुत्सारित-परिजने-स्तत्प्रतीहार-मण्डलैरुपदिश्यमानमार्गः, तथैव चलितमुकुटकोटिभिर्नरेन्द्रवृन्दैः सेवासमुपस्थि-तैरुत्थाय प्रणम्यमानः तथैव च प्रचण्ड-प्रतीहार-हुङ्कार-भय-मूकीभवत्परिजनानि प्रचलित-
सभयम् अवस्याननेन अवस्थित्या यो निर्वेदः खेदः तेन प्रसुप्ता निद्रां प्राप्ता आधोरणा हस्त्यारोहा यासां ताभिस्तादृशीभिः ।
'आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः' । इत्यमरः ।
अपर्यागाभिः पृथक्कृतपल्ययनाभिः, सपर्यागाभिः, प्राग्वदेव पल्ययनसहिताभिश्च निश्चलावस्थानेन निष्क्रियत्वेनावस्थित्या प्रचलायिताभिः निद्रावेशेन घूर्णिताभिः 'घूर्णिनं प्रचलायितम्' इत्यमरः, करिणीभिः हस्तिनीभिः आकीर्णं सङ्कुलम् ।
सत्वरेति । सत्वरप्रधावितैः सम्भ्रान्तोपस्थितजनदूरीकरणाय शीघ्रं पुरोगतैः, द्वारदेशावस्थितैः प्रतोली-देशे विद्यमानैः प्रतीहारपुरुषैः द्वारपालजनैः अनिवार्यमाणोऽपि राजपुत्रः चन्द्रापीडः राजकुल इव राज-भवन इव बाह्याङ्गण एव भवनाद्बहिंश्चत्वर एव । कस्यापि भवने सवाहनप्रवेशस्यानुचितत्वादित्याशयः ।
द्वारेति । अपि च द्वारदेशे प्रतोल्याम् अवस्थापितः रक्षितः तुरङ्गः अश्वो येन स तादृशो राजपुत्रः, वैशम्पायनं शुकनासत्मजम् अवलम्ब्य आलम्ब्य पुरः प्रधावितैः अग्रतो द्रुतप्रचलितैः समुत्सारितपरि-जनैः सम्मुखावनागां दूरीकृतसमन्तादागतपरिचारकैः तत्प्रतीहारमण्डलैः तद्द्वारपालगणैः उपदिश्यमान-मार्गः प्रदर्श्यमानपथः ।
तथैवेति । तथैव यथा राजभवने तथैवेत्यर्थः । चलिताः शिरोऽवनमनसमये कम्पिताः मुकुटानां शिरोभूषणानां कोटयः अग्रभागा येषां तैस्तादृशैः, सेवासमुपस्थितैः शुकनाससन्तोषाय प्राप्तैः, नरेन्द्रवृन्दैः राजमण्डलैः उत्थाय उत्थाय पुनःपुनरुत्थानं विधायेत्यर्थः प्रणम्यमानः नमस्क्रियमाणः ।
तथैवेति । प्रचण्डो भीषणो यः प्रतीहारहुङ्कारः द्वारपालोपसारणसूचकशब्दः तेन यद्भयं कोलाहलेन राजपुत्रत्रासः तेन मूकीभवन्तः मौनतां समाश्रयन्तः परिजनाः परिचारिका येषु तानि तादृशानि । तथा प्रचलिताः प्रतीहारगणैः धृता या वेत्रलता वेतसयष्टयः ताभिः चकितं शङ्कितं यन्मामन्तचक्रं स्वायत्तः राजमण्डलं तस्य चरणशतेन पादन्याससमूहेन चलिता कम्पिता वसुन्धरा पृथ्वी येषु तानि तादृशानि-कक्षान्तराणि भिक्षान् भिक्षान् प्रकोष्ठान् निरीक्षमाणः समवलोकयन् ।
किये थे। छोटे-छोटे अधीन राजा लोग शुकनासका दर्शन करनेके लिये अन्दर में प्रवेश किये थे, उनका वह दरवाजा लाखों हथिनियोंसे भरा हुआ था। वे बहुत देर तक निश्चलभावसे खड़े रहनेके कारण निद्राके आवेशमें घूमतीं रहतीं थीं। उन सबोंके बीचमें अनेक हथिनियोंको ऊपर से पल्ययन (जीन) समेट कर रख लिया गया था, एवं कितने के ऊपर पल्ययन (जीन) पहिलेकी तरह फैलाया हुआ ही रखा हुआ था। और उन गजारोके परिचारक गण उन हथिनियोंके बदन पर बैठकर, उनके पीठपर बिछाये हुए दोहरी लपेटी सूकडी गोदमें रख दिये थे; एवं बहुत देर तक राह देखनेसे थक कर उनके महावत निद्रावश हो गये थे। चन्द्रापीडको वहाँ उपस्थित होने पर दरवाजेके पास खड़े द्वारपालगण आगे आगे शीघ्रतासे जाने लगे, किन्तु किसीने द्वारा चन्द्रापीड को घोड़ेके साथ प्रवेश करने में निषेध (रुकावट) न करने पर भी वह राजभवनके समान बाहरके आँगनमें ही घोड़े से उतर पड़ा।
बाद में दरवाजे के पास घोड़ेको खड़ा कर वैशम्पायनका हाथ पकड़ कर प्रवेश करने लगा। उस समय भवनके द्वारपालगण, चारों ओरसे आये हुए लोगोंको रास्तेसे हटाते आगे आगे मार्ग बता कर ले जाने लगे। शुकनासके सन्तोषके लिए आये हुए सामन्तलोग राजा लोग पहलेके अनुसार ही उठ उठ कर प्रणाम करने लगे, उस समय उन लोगोंके मुकुटों अग्रभाग कम्पित होते था। चन्द्रापीड देखते देखते उनके अनुसार ही एक एक बीचके अन्दाम चौकोंमें जाने लगा। उन सभी जगहोंमें द्वारपालोंके प्रचण्ड हुंकारके भयसे परिजन्द्रां चुप
१. वल्गाभिः । २. तुरगात् । ३. अवततार । ४. तथैव च प्रतीहार 'दपि च प्रतीहार' । ५. क्वचिद् पुस्तके 'च' इत्यधिकः पाठो नोपलभ्यते ।