भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 346, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 346

[पत्रलेखनावर्णनम्-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । [ ३०७

क्षणोन्मुखे पार्श्वपरिवर्तिनि परिजने तद्गुणहृतहृदयः स्वयमेवेन्द्रायुधस्य पुरो यवसमा- कीर्य निर्गत्य राजकुलमगासीत् । तेनैव च क्रमेणावलोक्य राजानमागत्य निशामनैषीत् । अपरेद्युश्च प्रभातसमय एव सर्वान्तःपुराविकृतम्, अवनिपतेः परमसम्मतम् अनु- मार्गगतया च, प्रथमे वयसि वर्त्तमानया, राजकुलसंवासप्रगल्भयाप्यनुज्झितविनयया, किञ्चिदुत्पाढयौवनया, शक्रगोपकालोहितरागेणांशुकेन रचितावगुण्ठनया सबलातपयेव पूर्वया ककुभा, प्रत्यग्रदलितमनःशिलाचूर्णवर्णनेनाङ्गलावण्य-प्रभा-प्रवाहेणामृतरस-नदीपुरे-

प्रायेण बाहुल्येन सालाप आलोचना यासु ताः तादृश्यः, कथाः मिथोभाषणानि कृत्वा नृपात्मजैः सह विधाय, लाज्ञाया निदेशस्य प्रतीक्षणं समवावेशणं तत्रेन्मुखे उद्यते पार्श्वपरिवर्तिनि समीपस्थायिनि परिजने भूते सत्यपि विद्यमानेऽपि तस्य इन्द्रायुधस्य गुणैः वेगातिरेकादिभिः हृतम् आकर्षितं हृदयं चेतो यस्य स तादृशः । स्वयमेव आत्मनैव इन्द्रायुधस्य अश्वस्य पुरोऽग्रतः यवसं वासम् आकीर्य विक्षिष्य तदनन्तरं निर्गत्य निष्क्रम्य राजकुलं राजवाटीम् अगासीत् अगच्छत् ।

तेनेति । किञ्चेति चार्थः । तेनैव क्रमेण प्राग्दर्शितदिशा, सविनयप्रणामादिपूर्वकमित्यर्थः । राजानं तारापीडम् अवलोक्य निरीक्ष्य आगत्य एत्य स्वभवनमिति शेषः । निशां रात्रिम् अनैषीत् अतिवाहितवान् ।

अपरेद्युरिति । किञ्चेति चार्थः । अपरेद्युः अपरस्मिन् दिने प्रभातसमय एव प्रातःकाल एव सर्वेषु अन्तःपुरेषु अधिकृतम् अधिकारवन्तम् अध्यक्षनित्यर्थः, अवनिपतेः भूपालस्य परमसम्मतम् अत्यन्तविश्वसिततयाभिलषितम्, कन्यकया अनुगम्यमानं कैलासनामानं कञ्चुकिनम् अपश्यदिति दूरेण सम्बन्धः ।

स्विति । अनुमार्गगतया कैलासमागानुसरणेन प्राप्रया । इत आरम्य तृतीयाकवचनान्तानि पदानि अग्रेनतस्य कन्यकेत्यस्य विशेषणानि । प्रथमे कौमारे वयसि अवस्थायां वर्त्तमानयां विद्यमानया ।

राजकुलेति । राजकुले नृपकुले यः संवासः वसनं तेन प्रगल्भयाऽपि धृष्टया सत्यापि, अनुज्झितः अपरित्यक्तो विनयो नम्रता यया तादृश्या । राजकुले विशेषतस्तु राजभवने संवासेन नानाविधजनैरालोचनाव्यवहारात्तदवलोकनाच्च बाहुल्येनैव कन्यका धृष्टा भवन्ति, किन्तु सत्कुलोत्पन्ना विनयं न परित्यजन्तीत्याशयः ।

किञ्चिदिति । किञ्चिद् ईषद् उपारूढम् उत्पन्नं यौवनं तारुण्यं यस्यास्तया तादृश्या ।

शक्रति । शक्रगोप एव शक्रगोपक इन्द्रगोपापरनामा रक्तवर्णकीटविशेषः, तद्वत् कालोहितः किञ्चिद्रक्तो रागो वर्णो यस्य तेन तादृशेन, अंशुकेन वस्त्रेण रचितं विहितम् अवगुण्ठनम् उत्तमाङ्गाच्छादनं यया स्यात्तया, अतएव बालातपेन प्रत्यग्रोदितसूर्यप्रकाशेन सह वर्तते इति तया तादृश्या, पूर्वया प्राच्या ककुभा दिशेवावलोक्यमानया । इह लुप्तोपमा, पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्, श्रौत्युपमा चेत्येतेषां परस्परं, सङ्ग्राहिभावेन सङ्करः ।

प्रत्यग्रेति । प्रत्यग्रदलिता तत्कालमर्दिता या मनःशिला 'मैनशिल' इति प्रसिद्धो धातुविशेषः तस्य यच्चूर्णं तस्येव वर्णो यस्य तेन तादृशेन, अङ्गानाम् अवयवानां या लावण्यप्रभा सौन्दर्य कान्तिः तस्याः

परिणामने होने लगा। उस समय उसके आदेशकी प्रतीक्षामें राह देखने सेवकोंके निकटमें रहने पर भी, इन्द्रायुधके गुणों पर मोहित होकर अपने आप ही उसके आगे जाकर घास डाल दिया तथा पहले की तरह नमस्कारादि कर वहाँसे निकल कर राज-भवनकी ओर प्रस्थान किया। वहाँ पहुँच कर महाराजके साथ पहलेके अनुसार ही दर्शनादि कर फिर उसने अपने महलमें आकर रात बिताई।

चन्द्रापीडने दूसरे दिन प्रातःकाल ही समस्त अन्तःपुरके अध्यक्ष और राजा तारापीडके अत्यन्त विश्वस्त कैलास नामक कञ्चुकी को आते हुए देखा। उसके पीछे-पीछे एक कन्या भी चली आ रही थी। उसने नवयौवनमें केवल पदार्पण ही किया था। और वह राजभवनमें वास करनेसे प्रगल्भ होने पर भी विनय का परित्याग नहीं कर सकी थी। उसका यौवन कुछ-कुछ प्रकाशमें आ गया था। इन्द्रगोप (मखमली) कीट, (बीरबहूटी) के समान ईषद् रक्तवर्ण वरुणा दुपट्टा इसके मस्तक पर ओढ़ रखा था जिससे वह, नूतन रौद्र समन्वित पूर्व-दिशाके समान देखने में आती थी। तत्कालके टूटे मनःशिला (मैनसिल) के चूर्णके समान रंगवाली शरीराङ्गों लावण्य-कान्तिके


१. चाज्ञां प्रतीक्षमाणोन्मुखे। २. अपहन, अगमत्...। ३. परेद्युश्च । ४. अधिष्ठिततया। ५. क्वचिद् 'च' कारो न विद्यते। ६. ...लोहित... । ७. ...मनःशिलान्वर्तेन ।-

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका) · पृष्ठ 346, कुल 709 में से · BharatKosha