कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

३१८ कादम्बरी- [कथामुखम्-

जातपलितादिवैरूप्यमजरं वृद्धत्वम् , अनारोपितमेदोदोषं१ गुरूकरणम्, असुवर्णविरचनमग्राम्यं२ कर्णाभरणम् , अतीतज्योतिरालोकः, नोद्वेगकरः प्रजागरः, विशेषेणँ राज्ञाम् , विरला हि तेषामुपदेष्टारः । प्रतिशब्दक इवँ राजवचनमनुगच्छति जनो भयात् । उद्दाम-दर्प-श्वयथु-स्थगितँ-श्रवणविवराश्चोपविश्यमानमँपि ते न शृण्वन्ति । शृण्वन्तोऽपि च गजनिमीलितेना-

दित्याशयः । गुरूकरणान्तरं तु मेदोदोषोत्पादकमित्यस्याधिक्यम् । न सुवर्णेन कनकेन विरचना निर्मितिः यस्य तत्तादृशम् अग्राम्यं ग्राम्यत्वदोषशून्यं भण्डादिवाद्यातिरिक्तभूतम् अतिरमणीयमित्यर्थः । कर्णाभरणं श्रोत्रभूषणस्वरूपः केवलमर्पणेनैव चित्तशोभोत्पादनादित्याशयः । कर्णाभरणान्तरं तु सुवर्णरचितं ग्राम्यञ्चेत्यस्याधिक्यम् । अतीतज्योतिः तेजःशून्यः आलोकः प्रकाशस्वरूपः परीक्षार्थमालोकादित्याशयः । आलोकान्तरं तु तेजस्वीत्यस्याधिक्यम् । नोद्वेगकरः अक्लेशोत्पादक इत्यर्थः प्रजागरः जागरस्वरूपः समस्तवस्तुषु सावधानतोत्पादनादित्याशयः, जागरणान्तरं तु क्लेशोत्पादकमित्यस्याधिक्यम् । अत्र सर्वत्र अधिकाढूढवैशिष्ट्यरूपकमलङ्कारः ।

विशेषेणेति । एते अजलस्नानप्रभृतयो गुणाः राज्ञां नृपतीनां विशेषेण आधिक्येन उपकारिण इत्यर्थः, एवञ्च विद्यमानेषु सत्स्वेतेषु प्रभूतया कल्याणधिक्यसम्भवात्, अविद्यमानेषु अनर्थाधिक्यसम्भवाच्चेत्याशयः । ननु प्रभूणामुपदेष्टारोऽप्यनेके एव सम्भवन्तीत्यत आह-विरला इति । हि, यतः विरला अल्पा एव तेषां राज्ञाम् उपदेष्टार उपदेशदातारः ।

ननु कथं खलु तेषामुपदेष्टारो विरला इत्यत आह-प्रतिशब्दक 'इति । प्रतिशब्दः प्रतिध्वनिरिव प्रतिशब्दकः स्वार्थे कप्रत्ययः, जनो लोकः, भयात् त्रासात् राजवचनं नृपवचः अनुगच्छति अनुसरति, नतु सम्भवे सति प्रतिवक्त्यपि, अतएव विरला इत्याशयः । उपमा ।

अथ यदि केऽपि भयं परित्यज्य उपदेशं दातुमपि शक्नुवन्तीत्यत आह-उद्दामेति । उद्दामा विस्मृता दर्पा गर्वाः एव श्वयथवः शोधाः तैः स्थगितानि आच्छादितानि श्रवणविवराणि श्रोत्रच्छिद्राणि येषां ते तादृशाः, ते राजानः उपदिश्यमानमपि कथ्यमानमपि न शृण्वन्ति नाकर्णयन्ति । शोथेन कर्णविवररोधे श्रवणाभावो यथा भवति तथा गर्वेण तेषामुपदेशवचनानि श्रवणे न गच्छन्तीत्यभिप्रायः । इह निरङ्गं केवलरूपकमलङ्कारः ।

नन्ूपदेशसमये हि राजानस्तत्रैव तिष्ठन्ति नान्यत्र गच्छन्ति नवा तान् वारयन्तीति ततः कथं न शृण्वन्तीत्यत आह-शृण्वन्तोऽपीति आकर्णयन्तोऽपि गजो हस्ती तद्वत् यत् निमीलितं नेत्रसंकोचमात्रं तेन अवधीरयन्तः उपदेशमवहेलयन्तः हितोपदेशदायिनः शिक्षायकथान् गुरून् खेदयन्ति क्लेशयन्ति सद्यत्नोपदेशस्यावज्ञानादित्याशयः । लुप्तोपमा ।

---

यित्यादि विकृति उत्पन्न नहीं होती है, एवं शरीर भी जीर्ण-शीर्ण नहीं होता है। (अर्थात् बाल सफेद हुए विना वृद्धावस्था आये विना ही वृद्धोंमें गणना हो जाती है) । और गुरुका उपदेश स्थूलताका साधक है और मेद दोष को उत्पन्न नहीं करनेवाला है (अर्थात् मेदमें विकार हो जानेसे मनुष्य मोटा हो जाता है, किन्तु गुरुके उपदेशसे बिना किसी दोषके मनुष्य गौरवान्वित हो जाता है) । गुरुका उपदेश, कानका सुन्दर आभूषण है किन्तु सुवर्ण-निर्मित नहीं है; तेज नहीं है किन्तु आलोकस्वरूप है, (अर्थात् उससे मनुष्योंकी आँखें खुल जाती हैं) । एवं जागरूपस्वरूप है किन्तु सब विषयोंमें सावधानता करानेते वह किसी प्रकारके कष्टको नहीं उत्पन्न करता है, ये सब गुण राजाओंके पक्षमें विशेष उपकारी हैं, क्योंकि उनको उपदेश देनेवाले कम ही होते हैं। देते उपदेशकोंकी कमी होनेका कारण यह है कि प्रायः सभी लोग भयवश प्रतिध्वनिके समान राजाओंके वचनोंका केवल अनुसरण ही करते रहते हैं। गुरुतर अहंकार-रूप-शोथ रोग (सूजन) से राजाओंके कानके छेद बन्द हो जाते हैं, इसलिए किसी के उपदेश देने लगने पर भी, वे उसे सुन नहीं पाते हैं। और कदाचित् सुनने पर भी हाथीके

---

१. मदहोषम् । २. विरचना ग्राम्यम् । ३. अपनीत··· । ४. अत्र 'तु' इत्यधिकः पाठः समुपलभ्यते । ५. एव । ६. उद्दामदर्पश्व युथुस्थगितदर्पाश्चर्यसंतस्थगित । ७. उपदिश्यमपि ।