कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शुकनासोपदेशवर्णनम् ३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३२६

ट्ठन्ते, गाढप्रहाराहता इव अङ्गानि न धारयन्ति, कुलीरा इव तिर्यक् परिभ्रमन्ति, अधर्म-भग्नगतयः पङ्गव इव परेण सञ्चार्यन्ते, मृषावाद-विष-विपाक-सञ्जात-मुखरोगा इवातिकृच्छ्रेण जल्पन्ति, सप्तच्छद-तरव इव कुसुम-रजोविकारैरासन्नवर्तिनां शिरःशूलमुत्पादयन्ति, आसन्नमृत्यव इव बन्धुजनम् अपि नाभिज्ञानन्ति, उत्कुपित-लोचना इव तेजस्विनो नेक्षन्ते,

चेष्टमानाः पादविक्षेपरीत्यात्मिकां विचेष्टन्ते निष्पन्दविस्पन्दनाद्यनेकव्यापारान् कुर्वन्त इव मर्जनपात्र-गतघृतादिविचालनः। गाढशरेण पश्चादेर्गाढप्रपातेन आहता इव ताडिता इव अङ्गानि हस्तपादादीनि न धारयन्ति स्वयं न वहन्ति । इहापि प्रतिवाक्ये पूर्वोक्त एवालङ्कारः ।

कुलीरा इति । कुलीराः कर्कटा इव तिर्यक् कुटिलं परिभ्रमन्ति विचरन्ति सर्वैः सह कौटिल्यं व्यवहरन्तीत्यर्थः । पूर्णोपमा ।

अधर्मेति । अधर्मेण दुष्कृतेन भग्ना विनष्टा गतिः विधेयमार्गे गमनं येषां ते तादृशाः, अन्यत्र तु पापेन विनष्टगमनसामर्थ्याः, अत एव पद्भ्यां न गच्छन्ति भ्रमन्तीति पङ्गवः त इव, परेण सचिवादिना सञ्चार्यन्ते उपदेशादिना विधेयमार्गे नीयन्ते, अन्यत्र तु परेण बन्धुवर्गेण सञ्चार्यन्ते करग्रहणादिना गमनं कार्यन्ते ।

इदं पूर्णोपमा, सा च पदार्थहेतुकेन काव्यलिङ्गालङ्कारेण सङ्कीर्णा ।

मृषेति । मृषावादा असत्यभाषणादि एव विषाणि गरलाः तेषां विपाकेन विकारेण सञ्जातः समुत्पन्नो मुखरोगो वदनव्याधिः येषां ते तथोक्ता इव सन्तः, अतिकृच्छ्रेण महता क्लेशेन जल्पन्ति प्रलपन्ति । प्रायेण गर्वदाम्भिकान्येव विटन्ति यदि कस्मिंश्चित्समये निर्बन्धातिशयेन जल्पन्ति तदपि प्रलापप्रायमेवेत्याशयः ।

इह 'मृषावादे'त्यत्र निरङ्गकेवलरूपकमलङ्कारः तेन च सङ्कीर्णा क्रियोत्प्रेक्षा ।

सप्तच्छदेति । सप्तच्छदतरवः सप्तपर्णद्रुमा इव, कुसुमानि नेत्ररागाः लवडेलताश्चोक्तनयनभङ्गीविशेषा एव रजोविकाराः रजोगुणपरिणामाः तैः तादृशैः, आसन्नवर्तिनो निकटस्थायिनो जनाः तेषां शिरःशूलं तज्जन्मशिरोऽभिमिव क्लेशमुत्पादयन्ति जनयन्ति, अन्यत्र तु कुसुमस्पवां पुष्पपरागणां विकारैः तत्सम्पर्कोद्भवपवनप्रकोपैरित्यर्थः। 'शिरःशूलं शिरोवेदनाम् उत्पादयन्ति जनयन्ति । सप्तच्छदपुष्परजस्पर्र्शाद्विद्वद्वेन मस्तकवेदना समुत्पद्यत इति वैद्यके विदितत्वात् । 'कुसुमं स्त्रीरजोनेत्ररोगयोः फलपुष्पयोः' इति मेदिनी ।

आसन्नेति । आसन्नः समीपवर्ती मृत्युः प्राणवियोगः येषां ते तादृशा जना इव, बन्धुजनमपि स्वजनमपि नाभिज्ञानन्ति न परिचिन्वन्ति, एकत्रादृष्टाराद् अन्यत्र बुद्धिलोपादित्याशयः ।

उत्कुपितेति । उत्कुपिते रुग्णे लोचने नयने येषां ते तादृशा जना इव, तेजस्विनाः प्रतापावतो जनान् नेक्षन्ते ईर्ष्याया न पश्यन्ति, अन्यत्र तु तेजस्विनो दिवसादिरप्रभृतीन् नेक्षन्ते लोचनप्रतिघातान्न निरीक्षितुं शक्नुवन्ति ।

कृतेति । कालेन महाविषसुहृदेन दष्टा विवशा लोका इव, महान्त्रैरपि पाठगुण्यविषयकोत्तम-विचारणानिमिरपि न प्रतिबुध्यन्ते बुद्धिवैगुण्यान्न विवेकमनुतानन्ति, अन्यत्र तु महामन्त्रैरपि गारुडमन्त्रैरपि विषवैज्ञाननाभिभवैः प्रतिबुध्यन्ते ज्ञानं प्राप्नुवन्ति ।

अनेक प्रकार रूप-रचना प्राप्त होते हैं; काष्ठ (खम्भे) के समान नडोले तथा दृष्टिहकन्चे चलने रहते हैं; अधर्मके कारण कर्त्तव्य मार्ग चलने की वृत्ति नष्ट हो गयी है, अत एव लँगड़े समान अन्य दूसरेके सहारेसे चलते रहते हैं; असत्यवादिन रूप विषके विकारसे मुखरोग उक्त होकर ही मानों वे अत्यन्त कष्टसे बोलते रहते हैं; सप्तपर्ण वृक्ष जिस प्रकार फूलों के परागके संसर्गरूपी लोगोंको शिरोशूल (माथेमें दर्द) उत्पन्न करता है, ये लोग भी उसी प्रकार स्त्रीगुणके उत्पन्न अज्ञानरूप नेत्रभङ्गी द्वारा (आँखके इशारेसे) समीपमें बैठने वाले लोगोंको दुःख दिया करते हैं; ममुई व्यक्ति (जिसका मृत्यु आने काहे) के समान ये लोग बन्धुजनोंको भी नहीं पहचानते हैं; आँख उठने पर लोग जिस प्रकार किसी तेजस्वी (कान्तिवाले) पदार्थके प्रति दृष्टिपात करनेमें समर्थ नहीं होते हैं, वे लोग भी उसी प्रकार ईर्ष्यावश तेजस्वी लोगोंके प्रति दृष्टिपात नहीं करते हैं; कालसर्पके काट

---

१. 'प्रतिबुध्यन्त इव' । २. 'मृषावादविषविपाक... ' । ३. 'रासन्नवर्त्तिनां ।' ४. 'दूरदर्शिनो नेक्षन्ते' । ५. 'कुसुमितपराग...' ।

२१ का०