कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 369, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| ३३० | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
कालदष्टा इव महामन्त्रैरपिन प्रतिबुध्यन्ते, जातुषाभरणानीव¹ सोष्माणं न सहन्ते, दुष्टवारणा इव महामानस्तम्भनिश्चलीकृताः न गृह्णन्त्युपदेशम् . तृष्णाविषमूर्च्छिताः³ कनकमयमित्र सर्वं पश्यन्ति, इपव इवं पानवृद्धितैक्ष्णयाः परप्रेरिता विनाशयन्ति, दूरस्थितान्यपि फलानीव दण्डविक्षेपैर्महाकुलानि शातयन्ति, अकालकुसुमप्रसवा इव मनोहराकृतयोऽपि लोकविनाशहेतवः, श्मशानाग्नय इवातिरौद्रभूमयः, तैमिरिका इवादूरदर्शिनः, उपसृष्टा इव क्षुद्राधिष्ठित-
जातुषेति । जतुषा लाक्षया रचितानीति जातुषाणि आभरणानि आभूषणानीव, सोष्माणं प्रतापवन्तं जनम् अग्निञ्च न सहन्ते न स्पृशन्ति । एकत्रेर्ष्यावशादन्यत्र संस्त्रवादित्याशयः ।
दुष्टेति । दुष्टा अशिक्षिता ये वारणा हस्तिनः त इव, महता उत्कृष्ठेन मानेन अभिमानेन यः स्तम्भः स्तब्धता तेन निश्चलीकृताः स्थिरीकृताः सन्तः, अन्यत्र तु महत् दीर्घं मानं प्रमाणं यस्य तयोक्तो यः स्तम्भः आलाानस्तम्भः तेन तद्बन्धनेन निश्चलीकृताः स्थिरीकृताः सन्तः, उपदेशं शिक्षां हस्तिपक्वाक्यं न गृह्णन्ति नाददते अवगणयन्तीत्यर्थः ।
तृष्णेति । तृष्णा धनलिप्सा सैव विषं गरल तेन मूर्च्छिताः मोहं प्राप्ताः सन्तः, सर्वं पदार्थ कनक-मंयमिव द्रव्यमयमिव पश्यन्ति अवलोकयन्ति, सततं तच्चिन्तावशादित्याशयः ।
इपव इति । इषवो बाणा इव, पोनेन सुरासेवनेन वर्द्धितं तैष्ण्यम् उग्रता येषां ते तादृशाः, परेणान्येन प्रेरिताः उत्साहं प्रापिताः सन्तः, विनाशयन्ति प्रजादीन् , अन्यत्र तु पानेन निशातप्रस्तरघर्षणेन वर्द्धितं तैच्ण्यं प्रहारशक्तिः सुधारत्वमित्यर्थः, येषां ते तादृशाः, तथा परेण धनुषा कार्मुकेन प्रेरिताः सन्तो विनाशयन्ति लक्ष्यागीति शेषः।
दूरेति । दण्डविक्षेपैः यष्टिनिक्षेपैः दूरस्थितान्यपि दविष्ठदेशस्थायीम्यपि फलानि आम्रादीनीव, दण्डविक्षेपैः सामदामदण्डभेदा इति तृतीयोपायप्रयोगैः दूरस्थितान्यपि महाकुलानि प्रशस्तवंशान् शातयन्ति नाशयन्ति पातयन्ति च । उपायान्तरस्य विद्यमानत्वे दण्डप्रयोगस्यानुचितत्वमित्याशयः ।
अकालेति । अकाले असमये कुसुमप्रसवाः पुष्पोद्गमा इव, सुन्दरस्वरूपाः सन्तोऽपि, लोकविनाशस्य जनक्षयस्य हेतवो दण्डप्रयोगात् कारणानि, अन्यत्र तु लोकविनाशद्योतककारणानि । तथा च प्रमाणम्—
'द्रुमौषधिविशेषाणामकाले कुसुमोगमः । फलप्रसवयोर्धन्धं महोत्पातं विदुर्बुधाः ।
श्मशानेति । श्मशानाग्नयः प्रेतचयनद्वय इव, अतिरौद्राः अन्येषामत्यन्तभीषणा भूत्तयः सम्पदौ भस्मानि च येषां ते तादृशाः । 'भूतिर्भस्मनि सम्पत्तिहस्तिशृङ्गारयोः स्त्रियाम्' इति मेदिनी ।
तैमीति । तिमिरेण तत्संज्ञकेन नेत्ररोगेण संसृष्टा इति तैमिरिकाः त इव, अदूरदर्शिनः भाविदोषा-नवलोकितः दूरस्थितवस्तुवलोकनाससमर्थाश्च ।
उपेति । उपसृष्टा ननिसंलग्ना गणिका इव, क्षुद्रैः नीचजनैः अधिष्ठितम् आश्रितं भवनं गृहं येषां ते
लिए जानेपर लोग जिस प्रकार विषवैद्य (ओझा) के उत्कृष्ट मन्त्रोंमें भी चैतन्यता प्राप्त नहीं करते हैं, वे लोग भी उसी प्रकार उत्कृष्ट मन्त्रणाओं (सलाह) ते भी अपने कर्तव्यको समझनेमें समर्थ नहीं होते हैं; लाक्षानिमित आभूषणके समान दूसरेके प्रताप (पक्षान्तरमें-अग्नेके उत्ताप) को सहन करनेमें समर्थ नहीं होते हैं; अशिक्षित हाथी जिस प्रकार बड़े परिमाणके बन्धनस्तम्भमें निश्चल किए जानेपर भी हस्तिपक (महावत) की शिक्षाको ग्रहण नहीं करता है, वे लोग भी उसी प्रकार अत्यन्त अहङ्कारसे स्तब्धतावश निस्पन्द रहकर किसीका भी उपदेश ग्रहण नहीं करते हैं; धनलालसारूप विषवेगसे विभ्रान्त होकर संसारकी सब वस्तुओंको ही मानो धनमय देखते हैं, शान चढ़ानेवाले प्रस्तरके घर्षणसे सुधार (तीखे) बाण जिस प्रकार धनुप द्वारा छोड़े जानेपर लक्ष्य पदार्थको विनष्ट करता है, वे लोग भी उसी प्रकार मद्य-मानसे उग्र स्वरूप बढ़ जानेके कारण एवं दूसरेको खुश करनेके लिए प्रजाओंको विनष्ट करते हैं; मनुष्य जिस प्रकार डंडेको फेंककर दूर रहने पर भी बड़े-बड़े फलोंको तोड़ डालते हैं, वे लोग भी उसी प्रकार दण्डप्रयोग (जुरमाना) कर दूर स्थित होनेपर भी सत्कुलोत्पन्न लोगोंको विनष्ट करते हैं, असामयिक पुष्पका विकास जिस प्रकार सुन्दर होनेपर भी लोगोंके विनाशका सूचक होते हैं, वे लोग भी उसी प्रकार मनोहर आकारवाले होनेपर भी लोगोंके विनाशका कारण बने रहते हैं; श्मशानस्य
१. जातुषा इव । २. महालान, महालान कृता अपि न । ३. अतितृष्णाविषवेगमूर्च्छिता । ४. अन्ययः, अनयः, असवः । ५. ॰॰॰पारुण्याः ।