कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 371, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें३३२ | कादम्बरी- | [ कथायाम्-
इति, परदारामिगमनं वैदग्ध्यमिति, मृगया^१ श्रम इति, पानं विलास इति, प्रमत्तता^२ शौर्यमिति, स्वदारपरित्यागः^३ ऽव्यसनितेति, गुरुवचनावधीरणमपरप्रणेयत्वमिति, अजितभृत्यतं^४ सुखोपसेव्यत्वमिति, नृत्यै-गीत-वाद्य-वेश्याभिसक्तिः^६ रसिकतेति,^७ महापराधामनाकर्षणं^८ महानुभावतेति, परिभवसहत्वं^९ क्षमेति, स्वच्छन्दता^१० प्रभुत्वमिति, देवावमाननं महासत्त्वतेति, वन्दिजनख्यातिः^११ यश इति, तरलता^१२ उत्साह इति, अविशेषज्ञता^१३ अपक्षपातित्वमिति,
यथा नलिनीमवलम्ब्य तत्पत्राच्छादितशरीरा मीनान् वञ्चयन्तः झटिति चञ्चुपुटेन गृह्णन्ति, तथा धूर्तलोका अपि भूपतिमवलम्ब्य परान् वञ्चयन्तः तदीयद्रव्यं गृह्णन्तीत्याशयः। इहोभयत्रापि परम्परितरूपकमलङ्कारः।
दोषाणां गुणपक्षेप्वध्यारोपणं प्रदर्शयति—द्यूतमित्यादि। द्यूतं दुरोदरं क्रीडादि, विनोदकरणव्यापारः इति प्रतिपादनेन। परमार्थतस्तु द्यूतं दोष एवेत्याशयः। परदाराः परस्त्रियः तेषाम् अभिगमनं सम्भोगो वैदग्ध्यं चातुर्यम्। परमार्थतस्तु परस्त्रीसेवनं पापोत्पादकत्वादुःखकरश्चेत्याशयः। मृगया आखेटः श्रमो व्यायामः। हिंसात्मजत्वात् प्राणघातसम्भवाच्चाखेटो महान् दोष इत्यभिप्रायः। पानं मद्यसेवनं विलासो भोगविशेषः। परमार्थतस्तु मद्यसेवनं महापातकमित्याशयः। प्रमत्तता अनवध्यानता सचिवादिनां विरुद्धव्यापारेऽपि तदनवलोकितेत्यर्थः, शौर्यम् उद्वेगाभावात् सुभटकृत्यम्। परमार्थतस्तु सा स्वविनाशविधायको महान् दोष इति भावः। स्वदारपरित्यागो निजस्त्रीत्यजनम् अव्यसनिता अनासक्तिः, वस्तुतस्तु स महापापप्रदायक एवेति भावः। गुरुवचनस्य गुरुवाक्यस्य अवधीरणम् अवहेलनमतिक्रमणम्, अपरप्रणेयत्वं स्वायत्तताप्रकटनादनन्यवश्यत्वम्। वस्तुतस्तु हितावधीरणा महान् दोषः। अजितभृत्यता सेवकानां स्वाधीनता सुखोपसेव्यत्वं यदृच्छया व्यवहारसम्भवादनयासात्सेवायोग्यत्वम्, परमार्थतस्तु सा विशेषकृत्युत्पादिकैव। नृत्यं नाट्यम्, गीतं गानम्, वाद्यनातोद्यम्, वेश्या गणिकाः तासु अभिषक्तिः बुद्ध्यहङ्कृचित्तता रसिकता तत्तद्रसग्राहित्वं गुण एवेति तेषामाशयः। वस्तुतस्तु कामजदोष एव।
महतो विशालस्य अपराधस्य अनाकर्षणम् अक्षमत्वं महानुभावता 'सत्किञ्चित्करमिदम्' इत्युपेक्षयावशन्महाप्रभावशालित्वपरिचयः। वस्तुतस्त्वयमविचारो दोष एव। परिभवसहत्वम् अन्यकृततिरस्कारसहनशीलत्वं क्षमा तितिक्षा गुणः। वस्तुतस्तु जडत्वमेव। स्वच्छन्दता निरवग्रहता स्वेच्छाभ्रमणकारित्वम्, प्रभुत्वं स्वतन्त्रत्वम्। वस्तुतस्तु सा निष्कारणान्यानर्थोत्पादकतया महान् दोष एव। देवानां विष्ण्वादीनाम् अवमाननम् अवहेलनम्, महासत्त्वता तेषामपि तुच्छत्वज्ञानान्महाशक्तिकः। वस्तुतस्तु बुद्धिरहितता। वन्दिजनख्यातिः स्तुतिपाठकविहितप्रशंसैव यशः कीर्त्तिः। परमार्थतस्तु सा केवलं वेतनदानफलमित्याशयः। तरलता समस्तकर्त्तव्येषु चाञ्चल्यम्, उत्साहः। वस्तुतस्तु कार्यविनाशकरमगाधत्वं दोष एव। अविशेषज्ञता सदसद्विचारणम् अपक्षपातित्वम् अपराधिनेोऽपि दोषपर्यालोचनात्तुल्यवृत्तित्वं गुणः। - वस्तुतस्तु अपराधिनेोऽपि अवमानासम्भवाद् गुणिनेोऽपि च पारितोषिकासम्भवादज्ञतैव सेत्याशयः।
एवं समानान्तररूप नलिनीमें बक (बगुला) पहिरकर और चपेटमें हुए कितने ही धूर्तजन रहते हैं जो राजाओंको इस प्रकार समझाया करते हैं कि—'जुआ खेलना विनोद है, परस्त्रीका गमन चतुरता है, शिकार खेलना व्यायाम (कसरत) है, मद्य-पान करना विलासिता है, किसी विषयमें ही सावधानतावश स्वलम्बन नहीं करना वीरता है, अपनी धर्मपत्नीको छोड़ देना अनासक्ति है, गुरुके उपदेशको ग्रहण नहीं करना स्वाधीनता है, सेवक जनोंको जो स्वाधीन रहने (मनमानी) करते हैं उनको कष्ट न देना सुखपूर्वक शुश्रूषा (सेवा) है, नाचना, गाना, बजाना और वेश्याओंमें आसक्त रहना रसिकता है, बड़े-बड़े अपराधोंको नहीं ढूँढना (अर्थात् उन पर ध्यान नहीं देना) महानुभावताका परिचय है, दूसरोंका अपमान सहन करना क्षमा है, स्वेच्छाचारिता प्रभुत्व है, देवताओंका तिरस्कार करना (कुछ न गिनना) महाकल्याणिकका परिचय है, वन्दीजनोंसे की गई प्रशंसा ही यश है, मनकी चंचलता उत्साह है, एवं दुष्कर्ममें वादोंको पर्यालोचन न करना (भले बुरेमें भेद
१. मृगयां। २. प्रमत्ततां। ३. परित्यागं, परित्यागेषु। ४. ....भृत्यदान् । ५. नृत्य...। ६. अभिषक्तिः।
७. रसिकतामिति। ८. महापराध...कर्शनं, महापराधमनाकर्षणम्। ९. परिभवसहत्वं, पराभवसत्वं।
१०. स्वच्छन्दतां। ११. ख्यातिं। १२. तरलताम्। १३. अविशेषज्ञताम्।