भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 385, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 385
३४६कादम्बरी-[ कथायाम्-

मण्डल-प्रतिबिम्ब-सहस्रम्; महाप्रलय-जलधि-जलमिव प्लावितमहीतलम, अद्भुतोद्भूत-कलकलम्; अखिलं सञ्चचाल बलम्।

उच्चलितस्य चास्य स्वभवनादुपपादितप्रस्थानमङ्गलो दुकूल-वासाः सितकुसुमाङ्ग-रागो महता बलसमूहेन नरेन्द्रवृन्दैरनुगम्यमानैः धृतधवलातपत्रो द्वितीय इव युवराज-स्त्वरितपदसञ्चारिण्या करिण्या वैशम्पायनः समीपमाजगाम। आगत्य च रजनिकर इव रवेरासन्नवर्ती बभूव।

अनन्तरमितश्चेतश्च 'निर्गतो युवराजः' इति समाकर्ण्य प्रधावतां बलानां भरणे चलि-त-कुलशैल-कीलित-जलधि-जल-तरङ्ग-गतेव तत्क्षणमाचकम्पे मेदिनी। सम्मुखागतैरन्यैश्चा-


कम्पितं धूतं धवलातपत्राणाम् आरोहिगणमितच्छत्राणां वनं समूहो यत्र तत्तादृशम्, अत एव अनेका विविधां याः कल्लोलपरम्पराः महान्तरङ्गश्रेणयः तासु पतितं चन्द्रमण्डलप्रतिबिम्बानां शशीमण्डलप्रति-च्छायानां सहस्रं सन्दूहो यस्य तत्तादृशम्, महाप्रलयकालीनजलधिक्षलद्रुमिव महाप्रलयसामयिकसमुद्रमिव प्लावितमहीतनं प्रलयनीतपृथवीतलम्, अद्भुत आश्चर्यकारी उद्भूत उत्पत्रः कलकलः कोलाहलो यस्मिन् तत्तादृशम् अखिलं समस्तं बलं चन्द्रापीडसैन्य सञ्चचाल सम्यक्प्रकारेण चलितं बभूवेत्यर्थः। ततश्चादिति शेषः। उपमा।

उच्चलेदत्येति। किञ्चेति चार्थः। उच्चलितस्य प्रस्थितस्य अस्य चन्द्रापीडस्य वैशम्पायनः समीप-माजगामेत्यन्वयः। स्वभवनात् निजगृहात् उपपादितं दैवज्ञिकोद्भादिना ऋत्विभिर्विहितं प्रस्थानमङ्गलं यस्य स तादृशः, दुकूलवासाः परिहितसूक्ष्मवसनः सितकुसुमैः श्वेतपुष्पैः अङ्गरागः शरीरशोभा यस्य स तादृशः। महता महीयसा बलसमूहेन सैन्यसङ्घातेन नरेन्द्रवृन्दैः राजसमूहेश्च अनुगम्यमानः अनुव्रज्य-मानः। धृतं केनचित्सेवकेन उत्तमाङ्गोपरि धवलातपत्रं श्वेतच्छ्त्रं यस्य स तादृशः, त्वरितपदसञ्चारिण्या शीघ्रचरणगामिन्या करिण्या हस्तिन्या करणभूतयेत्यर्थः। वैशम्पायनः द्वितीयो युवराज इव समीपं पार्श्वम् आजगाम आययौ तथाविधाडम्बरयुक्तत्वादित्याशयः। इह 'द्वितीयो युवराज इव'इति दृम्भोत्प्रेक्षा।

आगत्येति। आगत्य अभ्येत्य च वैशम्पायनः, रवेः सूर्यस्य रजनिकरः निशापतिरिव आसन्नवर्ती चन्द्रापीडस्य समीपवर्ती बभूव संजज्ञे। शुक्लपक्षप्रथमभागे दिनान्ते गगने चन्द्रः सूर्यस्य समीपवर्ती भवतीति ज्यौतिषम्। उपमा।

'अनन्तरमिति। इतश्चेतश्च इतस्तत इत्यर्थः, युवराजो निर्गतो निःसृत इति वाक्यं समाकर्ण्य श्रुत्वा प्रधावतां शीघ्रेण चलतां तत्तक्षादिति शेषः, बलानां सैन्यानां भरणे भारेण, मेदिनी पृथिवी, चलितैः पद्धत्या गमनशीलैः कुलपर्वतैः पूर्वप्रतिपादितैः महेन्द्रप्रभृतिभिः कीलितो विद्धो यो जलधिः समुद्रः तस्य जलतरङ्गातेव सलिलकल्लोलप्राप्तेव सती तत्क्षणं तात्कालम् आचकम्पे चचाल। चलितहस्तिसमूह-सादृश्यसूचनार्थं चलितकुलशैलकीलिवेति विशेषणम्। इह 'जलतरङ्गत्वेव' इति क्रियोत्प्रेक्षा।

सम्मुखेति। परस्परं सम्मुखागतैः अभिमुखयातैः अन्यैश्च अन्यैश्च मिलितैः प्रणमद्भिः नमस्कुं


उसके पीछे-पीछे जाने लगे, हाथियोंके चलने पर महावतोंके श्वेतवर्ण छत्रसमूह कम्पित होने लगे, उनसे कम्पित तरंगों पर हजारों चन्द्रप्रतिबिम्ब पङ्क्ति होने पर प्रलयकालीन समुद्र-जलप्रवाहके समान सौन्दर्य देखे जाने लगे।

वैशम्पायन द्वितीय युवराजके समान एक शीघ्रतासे चलनेवाली हथनी पर बैठकर अपने महलसे प्रस्थित चन्द्रापीडके समीपमें आ गया; पुरोहितगण उसकी यात्राकालीन माङ्गलिक क्रिया सम्पादन कर रहे थे, उसके पहननेका कपड़ा सूक्ष्म था और श्वेतवर्ण पुष्पसे शरीरकी शोभा की हुई थी, एवं कोई नौकर मस्तकके ऊपर श्वेतवर्ण छत्रको पकड़कर चल रहा था, बड़ी सेना और नृपसमुदाय उसके पीछे-पीछे आ रहे थे। चन्द्र जिस प्रकार सूर्यका आसन्नवर्ती होता है, उसी प्रकार वैशम्पायन आकर चन्द्रापीडका आसन्नवर्ती हो गया।

उसके बाद 'युवराज महलसे निकले हुए हैं,- इधर-उधर यह सुनकर सेनाके उनके पीछे-पीछे दौड़ने लगी, उस समय उनके पदभारसे पृथिवी, मानो चलायमान हुए कुलपर्वतोंसे पीड़ित समुद्रकी तरंगोंमें प्रविष्ट हुई (डुबी) हो इस प्रकार काँपने लगी। सान्त्वनादगण, परस्पर सामने उपस्थित होकर राष्ट्रपुत्रको प्रणाम करने


१. सकलं। २. धवलदुकूल...। ३. ....अनुगम्यमानः। ४. समागच्छन् ५. शशिकर इव। ६. ....शैलकीलितजलधितरङ्ग।