कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्थानव० ३८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३४६

बल बहल-कोलाहलभीता इव धवल-ध्वज-निवह-निरन्तरादृता ययुः क्वापि दश दिशः। मलिनावनीरंजःसंस्पर्शाङ्कितमिव समद-गज-घटावचूल-सहस्र-संरुद्धमतिदूरम-म्बरम्³ अपससार । प्रवल-वेत्रिवेत्रलता⁴समुत्सार्यमाणा इव तुरग-खुररजो धूसरम्⁵ अर्ककि-रणा मुमुचुः पुरोभागम् । इभ-कर-शीकर⁶-निर्वापण-त्रस्त इवातपत्र-संच्छादितातपो दिवसो ननाश । बल-भर⁷-जर्जरीकृता मद-कल-करि-चरण-शत-ताडिता⁸ द्वितीयेव प्रयाणभेरी भैरवं

---

'जलकल्लोलचञ्चलाभिश्न' इत्येतेषु लुप्तोपमा । 'सञ्झ इव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः । अनेन हि वैरिणां विनाशः सूच्यत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ।

बलेति । धवलेन शुभ्रेण ध्वजनिवहेन पताकागणेन निरन्तरं निरवकाशं यथा स्यात्तथा आवृता आच्छादिताः दश दिशः, बलानां सैन्यानां बहलेन अधिकेन कोलाहलेन कलकलेन भीताः त्रस्ता इव सत्यः क्वापि अनिर्दिष्टस्थाने ययुः अलक्ष्यतां गता इत्यर्थः ।

इह क्रियोत्प्रेक्षा, ध्वजनिवहनिरन्तराच्छादनसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः, पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्, तथा दिशासु कार्यद्वारा कोलाहलभयापगतकुलवधूव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिश्च इत्येतेषां परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः ।

मलिनेति । समदा मदेन सह वर्त्तमाना या गजघटा हस्तिसमूहाः तासाम् अवचूलसहस्रेण पृष्ठस्थ-पताकागणेन संरुद्धम् आच्छन्नम् अम्बरं गगनं कर्तृ, मलिनानि कश्मलानि यानि अवनिरजांसि धूलयः तेषां संस्पर्शात् संश्लेषात् शङ्कितमिव सत् अतिदूरम् अतिदविष्ठम् अपससार अपसृतं बभूव तत्सैन्यानां दूर एव दृश्यतां गतवानित्याशयः । इहापि पूर्ववदेव सर्वाळङ्काराणां सङ्करः ।

**प्रवलेति-**अर्ककिरणाः सूर्यरश्मयः प्रबलस्य राजनियोगात् पूर्णप्रभावस्य वेत्रिणो वेतसदण्डधारिणो रक्षकपुरुषस्य वेत्रलतया वेतसयष्ट्या समुत्सार्यमाणा दूरीक्रियमाणा इव सन्तः तुरगखुररजोघूसरम् अश्वशफधूलिपाण्डुरं पुरोभागम् अग्रभागं मुमुचुः तत्यजुः, राजाग्रगामिसामान्यपुरुषवदित्याशयः ।

इह अर्ककिरणेषु अपसार्यमाणत्वरूपक्रियाया उत्प्रेक्षा । अपि च परित्यागे अश्वशफधूलिधूसरपदस्यार्थो हेतुरिति पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गं च । कार्यद्वारा अर्ककिरणेषु राजपुरोभागपरित्यागरूपसामान्यजनव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिरिति त्रयाणामेतेषामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ।

इभेति । आतपत्रैः छत्रैः संच्छादितः आवृत आतपः सूर्यरश्मिः यत्र तथोक्तः स दिवसः, इभानां गजानां करशीकरैः शुण्डानिर्गतसैलिककणैः यन्निर्वापणं स्वस्य विलयः तेन त्रस्तो भीत इव सन्, ननाश अलक्ष्यतां प्राप्तः, छत्रैराच्छादनाद्दिवसातपो नासीदित्याशयः ।

इह जलविन्दुभिर्यथा वह्नेर्निर्वापणं तथा दिवसेऽपि सम्भावनमित्युत्प्रेक्षा । तथा दिवसनाशे आतपत्रावरणं पदार्था हेतुरिति पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्, दिवसनाशसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिरिति त्रयाणामेतेषामङ्गाङ्गिमायेन सङ्करः ।

बलेति । भूमिः वसुन्धरा बलानां सैन्यानां भरेण भारेण जर्जरीकृता क्षुण्णा तथा मदकलानां मदमत्तानां करिणां गजानां चरणशतेन अङ्घ्रिसमूहेन ताडिता च सती, द्वितीया अपरा प्रयाणभेरीव भैरवं भयानकं यथा स्यात्तथा ररास शब्दं चकार ।

---

श्वेतवर्ण ध्वजाओंके समूह से निरन्तर आच्छादित दसो दिशायें सैन्यगणके बड़े भारी कोलाहलसे भयभीत होकर ही मानो कहीं चली गई, गगनतल, मदमत्त हाथियोंके पृष्ठवर्ती पताकाओं से आच्छादित होकर, मलिन पृथिवी की धूलि-स्पर्श करनेकी आशङ्कासे मानो बहुत दूर सरक (खिसक) गया, सूर्यकी किरणें, वेत्र-दण्डधारी प्रबल प्रतीहारोंकी वेंतकी छड़ियोंसे दूर की गई हों इस प्रकार-मानो अग्रगणके खुरोंसे उड़ती धूलसे धूसरवर्ण आगेके हिस्सेको छोड़ गई, छत्रसमूहसे ढँके हुए आलोकवाला दिन,-हाथियोंके सूँडोंसे निकलते जलकी बूंदोंसे अपने नष्ट हो जानेके भयसे ही मानो भाग गया, सेनाओंके पद-भारसे अत्यन्त जर्जरित हुई और मदमत्त हाथियोंके सैकड़ों चरणों ने ताड़ित हुई पृथिवी मानो द्वितीय प्रयाण-दुन्दुभी के समान भयहूर नाद

---

१. बहलबल...।
२. मलिनावनिम्।
३. अम्बरतलम्।
४. प्रचलिनवेत्रलता, प्रचुरवेत्रलता...।
५. ...धूसरताभीता इवार्के..., धूसरताभीतार्कं...।
६. सीकरातिकर।
७. बहद्वटभर...।
८. ...सहस्रणशततन्ताडिता, चरणशतखण्डिता।