कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्थान० ३८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३५७

अथ निजमदोष्मसन्तप्तानां दन्तिनां दिशि दिशि करविवरविनिःसृतैः क्षरद्भिः क्षीरोद-ओद-धवलैः शीकरासारैः कर्णपल्लव-प्रहति-विस्तृतेनं च विसर्पता दानजलविन्दुदुर्दिनेन, हेपारवविप्रकीर्णैश्च वाजिनां लालाजल-लवजालकैरुपशमिते रजसि, पुनरपि जातालोकासु दिक्षु, सागरसलिलादिवोन्मग्नमालोक्य तदपरिमाणं बलमुपजातविस्मयः सर्वतो दत्तदृष्टिर्वै-शम्पायनश्चन्द्रापीडमभाषत-

'युवराज ! किं न जितं देवेन महाराजाधिराजेन तारापीडेन यज्जेष्यसि; का दिशो न वशीकृताः या वशीकरिष्यसि; कानि दुर्गाणि न प्रसाधितानि यानि प्रसाधयिष्य-सि; कानि द्वीपान्तराणि नात्मीकृतानि यान्यात्मीकरिष्यसि; कानि रत्नानि नोपार्जितानि

इह 'मृन्मय इव' 'पुस्तमय इव' 'एकमहाभूतमयमिव' एषु हि गुणोत्रेक्षालङ्कारः । 'अम्बरतल रेणुरूपेण परिणतमिव' इत्यत्र तु क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

अथेति । निजमदोष्मणा स्वीयतेजस्तापेन सन्तप्तानां प्रज्वलितानां दन्तिनां गजानाम् , दिशि दिशि प्रतिदिशं करविवरविनिःसृतैः शुण्डादण्डच्छिद्रयहाद्बहिरागतैः, चरद्भिर्गलद्भिः, क्षीरोदवोद्धवलैः क्षीरसमुद्र-सलिलकणवत् शुभ्रैः शीकरासारैः अम्बुकणवृष्टिभिः, तथा कर्णपल्लवाभ्यां विस्तृतश्रवणाभ्यां प्रहत्या ताडनेन विसृते विशालं तेन तादृशेन, विसर्पता प्रसरता, दानजलविन्दूनां मदवारिवृषनां दुर्दिनेन मेघ-जनिततमसा, तथा हेपारवैः हेषाशब्दैः विप्रकीर्णानि विक्षिप्तानि तैः तादृशैः वाजिनां घोटकानां ये लाला जललवाः वदननिःसृतसलिलविन्दवः तेषां जालकैः समूहैश्च, रजसि तस्मिन् रेणुपुञ्जे उपशमिते निवारिते सति, तथा दिक्षु आशासु पुनरपि भूयोऽपि जात उत्पन्न आलोकः प्रकाशो यासु तासु सतीषु, तत् अपरि-माणम् अगणितं वलं सैन्यम् , सागरसलिलात् समुद्रजलात् उन्मग्नम् उत्थितमिव आलोक्य निरीक्ष्य उपजातविस्मयः समुत्पन्नाश्चर्यो वैशम्पायनः, सर्वतः समन्तात् दत्तदृष्टिः प्रेरितदृष्टिः सन् चन्द्रापीडम् आचभाषे अभिदधौ इति सम्बन्धः ।

इह 'रजसि उपशमिते' इत्यत्र तैस्तथाविधरजसामुपशमनसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादना-दतिशयोक्तिः । 'उन्मग्नमिव' इत्यत्र च क्रियोत्प्रेक्षा ।

युवेति । हे युवराज ! देवेन पूज्येन महाराजाधिराजेन नृपेन्द्रेण तारापीडेन किं न जितं वशीकृतं ? सर्वमेव जितमित्यर्थः, यत् जेप्यसि वशीकरिष्यसि त्वमिति शेषः । का दिशः ककुभो न वशीकृता नारम-सात्कृताः यास्त्वं वशीकरिष्यसि। स्वायत्तीकरिष्यसि । कानि दुर्गाणि परिखादीनि न प्रसाधितानि जयसाध-नेन स्वाधीनीकृतानि यानि स्वं प्रसाधयिष्यसि । जयसाधनेन स्वाधीनीकरिष्यसि । तया कानि द्वीपान्त-राणि नात्मीकृतानि जयेनाङ्गीकृतानि स्वत्वास्पदीकृतानीत्यर्थः 'सप्त वित्तागमा धर्मा दायो लाभः क्रयो-जयः' इत्यादि मनुवचनादिति भावः । कानि अनिदिष्टनामधेयानि रत्नानि मणयो नोपार्जितानि नोपार्जना-विषयीकृतानि यानि त्वम् उपार्जयिष्यसि उपार्जनां विधास्यसि ।

तदनन्तर अपने मदके उत्ताप ( गरमी ) से संतप्त हुए हाथियोंके सूँड़के छेदोंमेंसे क्षीरसागरके जलबिन्दुके समान शुभ्रवर्ण जलबिन्दुसमूह निकल कर सब दिशाओंमें गिरने लगा, विशाल कर्णयुगलके टकरानेसे गलकर बहने मद-जलकी बूँदोंकी वर्षा सब दिशाओंमें होने लगी और घोटोंकी हिनहिनाहटसे टपकती लारकी बूँदें निकलने लगीं उससे उस धूलिराशिके दब जानेपर दिशाएँ फिर दीखने लगीं और समुद्र-जलमें से उठकर मानों बाहर आई हो ऐसी उस अगनित सेनाओंको देख; विस्मयसे सब दिशाओंमें दृष्टिपात कर; वैशम्पायन, चन्द्रापीडसे कहने लगाः-

'युवराज ! महाराजाधिराज तारापीडने क्या नहीं जीता है जिसे तुम जीतोगे ?, किन दिशाओंको इन्होंने अधिकारमें नहीं किया जिन्हें तुम अधिकारमें करोगे ? कौन से दुर्ग ( किले ) नहीं लिये जिन्हें तुम लोगे ? कौन-कौनसे द्वीप अपने अधीन नहीं किये जिन्हें तुम अपने अधीन करोगे ? कौन-कौनसे रत्न उपार्जन ( इकट्ठे ) नहीं किये जिन्हें तुम उपार्जन ( इकट्ठे ) करोगे; एवं [ उनके प्रतापसे ] कौन-कौनसे राजा उनके समक्ष अवनत ( नम्र )

---

१. क्वचित् दन्तिनामिति पाठो न विद्यते । २. ०० निःसृतैः । ३. क्षीरोदधवलैः । ४. ०००विहतेन । ५. पुनरुपजातालोकासु । ६. सागरादिव । ७. किमजितं किं किमजितम् ।