कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडदिग्विजयप्रस्तानव० ३८] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३५६

विधाभिषेक-पयः-पात-पूतेश्चूडामणिपल्लवैरूद्वहन्ति मङ्गल्यं¹ भवच्चरणरजःसंहतिम् । एभिरियम्रादिपर्वतैरिवार्परैर्धृता धरित्री, एतानि चाप्यमीयामप्लाचितदशदिगन्तरालानि सैन्यानि भवन्तमुपासते । तथाहि पश्य²-यस्यां यस्यां दिशि विक्षिप्यते चक्षुः, तस्यां तस्यां रसातल· मिवोद्भिरति, वसुधेव सूते, ककुभ इव वमन्ति, गगनमिव वर्षति, दिवस इव सृजति बलानि । अपरिमितबलभराक्रान्ता मन्ये स्मरति महाभारत-समर-संक्षोभस्ये अद्य क्षितिः । एष शिम्बरदेशेषु परिस्खलित-मण्डलो ध्वजान् गणयन्निव कुतूहलाद्द्मति कदलिकावनान्त-रेषु मयूखमाली । सर्वतश्च मदजलमुचां करिणामेलापरिमल-सुरभिणि वेणिकावाहिनि मद-

इह तेषां मूर्तीनां मुख्यप्रतिपादनकार्य प्रति अनेकनरहेतुनिदर्शनात् समुच्चयालङ्कारः, 'रत्न· मूर्तिमिव' इत्यत्र श्रौतोपमा च । तयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।

एभिरिति । अपरैः अप्राकृतिकैः आदिपर्वतैः महेन्द्रप्रभृतिभिः कुलपर्वतैरिव एभिः पूर्वोक्त्यावर्जित-स्वरूपैः भूपतिभिः, इयं धरित्री भूमिः धृता धारिता रक्षिता च । आप्लाविनानि व्याप्तानि दशानां दिशां अन्तरालानि अन्तरालानि मध्यप्रदेशा येस्तानि तादृशानि, एतानि अवलोक्यमानानि अमीषां नृपाणां बलानि च भवन्तं स्वाम् उपागते दिग्विजयसहायताविधानाय सहानुसरणेन सेवन्ते । एतदपि महाराज-तारापीडस्यैव प्रतापादित्याशयः । कुलपर्वतैरिवेत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा ।

तदेवोपपादयति—तथाहिति । पश्य विलोकय यस्यां यस्यां दिशि आशायां चक्षुः विक्षिप्यते-प्रेर्यते तस्यां तस्यां दिशि रसातलं पातालं कर्तृ, बलानि सैन्यानि उद्गिरतीव, सीमानवलोकनादित्या-शयः । वसुधा पृथिवी बलानि सूते प्रसवतीव । ककुभ आशाः बलानि वमन्तीव उद्गिरन्तीव । गगनं कर्तृ, बलानि वर्षतीव वृष्टिं करोतीव । दिवसो वामरो बलानि सृजति उत्पादयतीव ।

इह 'उद्भिरतीव' सृजतीव' इत्यन्तं यावत् क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

अपरिमितैति । अपरिमितम् असंख्यां यद् बलं सैन्यं तस्य भरेण भारेण आक्रान्ता व्याप्ता क्षितिः, अद्य अस्मिन्नहनि महाभारते एतन्नामके प्रसिद्धेतिहासग्रन्थे व्याख्यातो यः समरः कुरुपाण्डवसंग्रामः स महाभारतममरः शाकप्रियः पार्थिवः शाकपार्थिव इतिवत् मध्यमपदलोपिसमासः, तस्य संक्षोमः सम्मर्दः तस्य स्मरति स्मरणं करोति, इत्यहं मन्ये जाने, तत्सदृशनानाभिमूभत्वादित्याशयः । 'संक्षोभस्य' इत्यत्र कर्मणि षष्ठी ।

इह 'मन्ये' इत्युपादानात् 'मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः' इत्युक्तिदिशा वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा ।

एष इति । शिम्बरदेशेषु वेतूनामेवोर्ध्वप्रदेशेषु परिस्खलितं प्रतिबिम्बितत्वान् पतितं मण्डलं बिम्बं यस्य स तादृशः, एष मयूखमाली दिनकरः, कुतूहलात् कौतुकात् गणयन्निव ध्वजानामेव गणनां विदध-दिव, कदलिकावनान्तरेषु पताकामूहमध्येपु ध्वजान् सुवर्णवेष्टितोर्ध्वप्रदेशान् केतून् वमति उद्गिरतीव । प्रनिध्वजस्योर्ध्वप्रदेशे सूर्यबिम्बस्य प्रतिबिम्बितत्वात् ते ध्वजाः सूर्येणोद्गममाना इव दीप्यन्ति इति स्पष्टार्थः । 'कदली हरिजानन्द्रे रम्भायां वैजयन्तयां च।' इति हैमः ।

इह 'गणयन्निव' इति वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा, 'वमतीव' इत्यत्र प्रतीयमानोत्प्रेक्षा । उभयोरङ्गा-ङ्गिभावसङ्करः ।

सर्वत इति । अपि चेति चार्थः । सर्वतश्चतुर्दिक्षु, मदजलमुचां दानवारिस्त्राविणां करिणां हस्तिनाम्,

है । अपर कुलपर्वतके समान ये नरपति ही इस पृथिवीको रक्षा करते हैं एवं दसों दिशाओंमें फैली हुई इनकी यह सेना भी आज तुम्हारी सेवामें है। यह देखो—जिस दिशामें दृष्टिपात करते हैं उसमें ही ऐसा प्रतीत होता है कि मानो सेना पातालमेंसे निकली चली आती है, पृथिवीमेंसे मानो उत्पन्न होती है, दिशायें मानो उनको वगलती हैं, आकाशमेंसे मानो उनकी वर्षा होती है और दिवस मानो उन्हे उत्पन्न करता है।'

मुझे ऐसा प्रतीत होता है कि—आज पृथिवी, तुम्हारी ऐसा असंख्य सेनाके भारसे आक्रान्त होकर ( दब कर ) महाभारत वर्णित उस कुरुपाण्डवके युद्धसङ्घर्षके क्षोमका स्मरण करती है। ध्वजाओंके चौकियोंमें प्रतिबिम्बित हुआ यह सूर्य मानो कौतूहलवश उनको गिनता हो इस प्रकार पताकाओंके अभ्यन्तर में घूमता है। मदजल ढालते हाथियोंके-इलायचीके सुगन्धके समान सुगन्धित और महावेगसे बहते-मदजलसे सब दिशाओंमें

---

१. मङ्गल्यम्, मङ्गलप्रदम् । २. पश्य पश्य । ३. गगनमिवैव । ४. महाभारतमंक्षोभस्य, महाभारतोक्तसमरसंक्षोभस्य । ५. मचेतस्कररचितोर्ध्वदेशेषु । ६. स्खलित... ।