कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडदिग्विजयवर्णना ३९ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३६१

राजवत् सर्वाः क्रियाश्चकार । सर्वैश्च तैः समेत्य नरपतिभिरमात्यैश्च विविधाभिः कथाभिर्वि- नोद्यमानस्तं दिवसमशेषमभिनवपितृवियोगजन्मना शोकावेगेनास्यमानहृदयो दुःखेनवात्य- वाहयत् । अतिवाहितदिवसश्च यामिनीमपि स्वशयनीयस्य नातिदूरे निहितशयननिषण्णेन¹ वैशम्पायनेन, अन्यतश्च समीपे² क्षितितलविन्यस्त³ कुथप्रसुप्तया पत्रलेखया सह, अन्तरा पितृभक्तम्, अन्तरा मातृसम्बद्धम्, अन्तरा शुकनासमयं कुर्वन्नालापनातिजातनिद्रः⁴ प्रायेण जाग्रदेव निन्ये । प्रत्यूषे⁵ चोत्थाय तेनैव क्रमेणानवरतप्रयाणकैः प्रतिप्रयाणकमुपचीयमानेन सेनासमुदायेन जर्जयन् वसुन्धराम्, आकम्पयन् गिरीन्, उत्सिञ्चन्⁶ सरितः, रिक्तीकुर्वन् सरांसि, चूर्णयन् काननानि, समीकुर्वन् विषमाणि, दलयन् दुर्गाणि, पूरयन्निम्नानि, निम्नयन् स्थलानि प्रातिष्ठत⁷ ।

वस्त्रमयमवनसमूहेन शोभते चञ्चास्ति दूति तां तादृशीम्, आश्रयभूमिं प्रागवचितनिवासम्पत्यम् अवाप प्राप ।

तस्यामिति । तस्याम् आावासभूमौ अवतीर्य अवतरणं विधाय राजवत् तारापीडवत् सर्वाः क्रियाः बलपर्यवेक्षणसेनापतिसम्भाषणनियोगप्रभृतीनि समग्रकृत्यानि चकार कृतवान् । तैः पूर्वोक्तैः सर्वैः समस्तैः नरपतिभिः राजभिः मचिदेश्व सह समेत्य मिलित्वा विविधाभिः अनेकप्रकाराभिः कथाभि-र्वात्तीभिः विनोद्यमानः प्रमाद्यमानः अभिनवपितृवियोगत् प्रत्यग्रानुभूतजनकविश्लेषात् जन्म उत्पत्ति-र्यस्य तेन तादृशेन शोकावेगेन विषादमरेण आयास्यमानहृदयः सन्तप्यमानचित्तः चन्द्रापीडः, अशेषं-समस्तं तं दिवसं दिनं दुःखेन महता क्लेशेन अत्यवाहयत् व्यगमयत् ।

अतिवाहितेति । अपिचेति चार्शः । अतिवाहितोऽतिक्रमिनो दिवसो वासरो येन तादृशश्चन्द्रापीडः, स्वशयनीयस्य स्वकीयशय्यायाः, नातिदूरे नान्तिद्वेीयपि प्रदेशे निहितं स्थापितं यत् शयनं शयनीयं तत्र निषण्णेन स्थितेन वैशम्पायनेन । अन्यतो निजशयनस्यस्य अन्यस्मिन् पार्श्वे समीपे निकटे, क्षितितले पृथिव्यां विन्यस्तं स्थापितं यत् कुथं विचित्रकम्बलं तत्र प्रसुप्ता कृतशयना तथा तादृश्या च पत्रलेखया तन्नामप्रसिद्धया ताम्बूलकरङ्कवाहिन्या च सह । अन्तरा मध्ये मध्ये पितृभक्तं तारापीडसम्बद्धम्, अन्तरा शुकनासमयं वैशम्पायनपितृविषयकम् आलापं परस्परं प्रीतिमापन्नं कुर्वन् विदधत् नातिजाता बाहुल्येन उपयाता निद्रा प्रमीला यस्य सः तादृशः, अत एव प्रायेण आधिक्येन जाग्रदेव निद्राभाववान्नेव सन् यामिनीमपि तां त्रियामामपि निन्ये यापयामास ।

प्रत्यूष इति । प्रत्यूषे प्रातःकाले च उत्थाय उत्थानं विधाय तेनैव क्रमेण पूर्वोक्तपरिपाट्या अनवरत-प्रयाणकैः अविश्रान्तप्रस्थानैः । प्रतिप्रयाणकःप्रतिवासरिकयात्राकाल इत्यर्थः । अज्ञातेऽर्थे कपूशयो ह्यत्रयत्र ज्ञेयः । उपचीयमानेन वृद्धिं प्राप्यमाणेन, तत्तत्सामन्तर्राजगगगणसैन्यसम्मेलनादित्याशयः । सेमासमुदायेन वाहिनीगणेन । वसुन्धरां पृथिवीं जर्जयन् शिथिलतामापादयन् भारेण पीडयन्नित्यर्थः । गिरीन् पर्वतान् आकम्पयन् तरलतां नयन्, सरितो नदीः उत्सिञ्चन् सलिलोत्तोलनेन स्तोकमलिलानि विदधत् । सरांसि तटाकानि रिक्तीकुर्वन् पानाद्यर्थसलिलानयनादिना मलिलरहितीकुर्वन् । काननानि वनानि चूर्णयन् छोदी-कुर्वन् । विषमाणि उत्न्नावताननानि स्थानानि समीकुर्वन् सरलीकुर्वन् । दुर्गाणि दुर्गमानि मार्गस्थायिपर्व-तादिस्थानानि दलयन् विनाशयन् । निम्नानि मार्गस्थायिद्रहादीनि पूरयन् मृत्तिकादिभिः समीकुर्वन् ।

---

क्रियायें सम्पादन कीं, पूर्व समस्त राजगण प्रधानमन्त्रियोंके साथ इकट्ठे होकर नाना प्रकारके कथोपकथन (बातचीत) से उसका मनोरंजन करने लगे, किन्तु वह सब दिन पिताके नए वियोगके कारण उत्पन्न हुए शोकावेगसे हृदयमें खिन्न होकर उसने कठिनता से बिताया। दिनके बिता लेनेपर रात्रि भी—अपनी शय्याके पासमें ही एक पलंग पर बैठे हुए—वैशम्पायनके साथ और—दूसरी ओर निकटमें ही पृथिवीपर बिछे हुए एक विचित्र कम्बल (गलीचे) पर सोती हुई—पत्रलेखाके साथ बीच-बीचमें पिता-माता एवं शुकनासके सम्बन्धमें कथोपकथन (बातचीत) करते, उसने निद्रा न आनेसे प्रायः जागरणमें ही बिताई । पुनः प्रातःकालमें उठकर पहले की भाँति ही कहीं ठहरे बिना गमन (कूच) करने लगा प्रत्येक दिन प्रस्थान करनेके समयमें नए नए आकर योग देने लगे इससे अपनी सेना अत्यधिक बढ़ गई, इस प्रकार मंजिल-मंजिल पर बढ़ती सेनासे वह पृथिवीको जर्जरित करता हुआ, पर्वतोंको

---

१. नातिदूरनिषण्णेन । २. शयनीयसमीपे । ३. क्षितितले विन्यस्त... । ४. नान्त्युपजातनिद्रः । ५. प्रत्यूषसि । ६. उत्तिक्षिपन् । ७. न्यायवर्त्मनि प्रजाः प्रतिष्ठिपदन् । २३ का०