कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

३६२	कादम्बरी-	[ कथायाम्-

शनैः शनैश्च स्वेच्छया परिभ्रमन् ; नमयन्नुन्नतान् १, उन्नमयन्नतान् , आश्वासयन् भीतान् , रक्षन् २ शरणागतान् , उन्मूलयन् विटपकान् , उत्सादयन् कण्टकान् , अभिषिञ्चन् प्रधानस्थानेषु राजपुत्रान् , समजयन् रत्नानि, प्रतीच्छन्नुपायनानि, गृह्णन् करान् , आदिशन् देशव्यवस्थाः, ३ स्थापयन् स्वचिह्नानि, कुर्वन् कीर्त्तनानि, लेखयन् शासनानि, ४ पूजयन्नग्रजन्मनः, प्रणमन् ५ मुनीन् , पालयन्नाश्रमान् , जनयन् ६ जनानुरागम् , प्रकाशयन् विक्रमम् , आरोपयन् प्रतापम् , उपचिन्वन् यशः, विस्तारयन् गुणान् , प्रख्यापयन् ७ सच्चरितम् , आमृद्नंश्च ९ वेलावनानि, बलररेणुभिराधूमरीकृत-सकलसागरसलिलः पृथिवीं विचचार ।

स्थलानि सुन्मयमपुरस्तादीनि निम्नान् समीकर । व्यावश्यकनिम्नानि कुर्वन् अश्वगजादीनां सौकर्येण गन्तु-मिति सर्वत्रशयः। प्रातिष्ठत अचहत् । इह 'समवप्रविभ्यः स्थः' इति सूत्रेणात्मनेपदम् । • विजयविधि दर्शयति—शनैरिति । क्लिन्नेति चार्थः । शनैः शनैः मन्दं मन्दं स्वेच्छया स्वातन्त्र्येण परिभ्रमन् पर्यटन् । उन्नतान् बलकोशाभिमानेनोद्वृत्तान् भूपतीन् , नमयन् स्वायत्तीकरणेनावनम्रीकुर्वन् अवनतान् स्वयमेवाज्ञासाधीनीभूतान् भूपतीन् , उन्नमयन् दानसत्कारादिनोच्चतां प्रापयन् । भीतान् त्रस्तान् आश्वासयन् आश्वासनां विदधत् । शरणागतान् त्राणार्थं प्राप्तान् रक्षन् पालयन् । विटपकान् वञ्च-काधिपान् उन्मूलयन् मूलतः उच्छेदयन् । कण्टकान् क्षुद्ररिपून् उत्सादयन् दूरीकुर्वन् 'कण्टको न स्त्रियां क्षुद्रशत्रौ मत्स्यादिकीकसे' इति मेदिनी । उपायनानि स्वायत्तीभूतराजापर्पितोपहारधनानि, प्रतीच्छन् अङ्गीकुर्वन् । करान् राजदेयद्रव्याणि गृह्णन् । देशव्यवस्थाः देशशासननियमान् आदिशन् आज्ञापयन् स्वाधीनीभूतनृपेष्वित्यर्थः । स्वचिह्नानि विजयसूचकानिस्तम्भप्रभृतीनि स्थापयन् स्थापनां विदधत् । कीर्त्तनानि स्वस्य विजयघोषणः कुर्वन् विदधत् । शासनानि स्वायत्तताद्योतकलेख्यपत्राणि, लेखयन् लिपीकारयन् स्वाधीनराजभिरिति शेषः । अग्रजन्मनो विप्रान् पूजयन् अर्च्चयन् । मुनीन् ऋषीन् प्रणमन् नमस्कुर्वन् । आश्रमान् ब्रह्मचर्यप्रभृतीन् पालयन् रक्षन् । जनानुरागं लोकस्नेहं जनयन् उत्पादकन् । विक्रमं पराक्रमं प्रकाशयन् प्रकटयन् । प्रतापं कोशदण्डजं तेजः आरोपयन् प्रवर्त्तयन् । यशः कीर्त्तिम् उप-चिन्वन् सदाचरणादिना प्रवर्द्धयन् । गुणान् दयादाक्षिण्यादीन् विस्तारयन् प्रथयन् । सच्चरितं शोभनवृत्तं प्रख्यापयन् प्रसिद्धिं कुर्वन् । वेलावनानि समुद्रतटस्थानि विपिनानि आमृद्नन् साधुतया भञ्जन् । 'वेला फाले च सीमायामब्धेः कूलविकारयोः' इति मेदिनी । बलररेणुभिः सैन्यैश्चोलितरजोभिः आधूसरीकृतानि तटभ्रमणसमये साधुतया धूस्रवर्णीकृतानि सकलानां समस्तानां सागराणां समुद्राणां सलिलानि तोयानि येन स तादृशश्चन्द्रापीडः पृथिवीं भूमिं विचचार बभ्राम ।

कांपता हुआ, नदियोंको छलकाना हुआ, तालाबोंको खाली करता हुआ वनोंको तोड़ता हुआ, ऊंचे-नीचे स्थानोंको एकसा करता हुआ, दुर्गम पर्वतों (किलों) को ध्वस्त करता हुआ, गड्ढोंको भरता हुआ, मृत्तिकास्तूपों (टीलों) को नीचा करता हुआ प्रस्थान करने लगा।

इस प्रकार चन्द्रापीड धीरे-धीरे अपने इच्छानुसार परिभ्रमण करता, उन्नतों (बलवर्वसे गर्वितों) को नीचा करता, नम्रों (अपनेसे ही अवनतों) को दान-मानादिद्वारा उन्नत करता, भयभीतोंका आश्वासन करता, शरणा-गतोंकी रक्षा करना, लम्पटों (वृत्तौँ) को निर्मूल करता, क्षुद्रशत्रुओंका नाश करता, जगह-जगह राजपुत्रों का अभिषेक करता, रत्नोंका उपार्जन करता, वशीभूत राजाओंके समीपदत्ते उपहार (भेंट) ग्रहण-करता, करों (प्रजा-द्वारा राजदेय द्रव्यों) को लेता, विजित देश-समूहमें शासन की नियमपद्धतिका आदेश देता, जगह-जगह में अपने विजय-चिह्नोंको स्थापित करता, सब देशमें अपनी जय-घोषणा करता, (अर्थात् स्मृति-चिह्न बनाता), विजित राजाओंद्वारा अधीनता-सूचक शासन-पत्र लिखता, ब्राह्मणोंका सम्मान करता, मुनियोंको प्रणाम करता, आश्रमोंकी रक्षा-व्यवस्था करता, अपने प्रति लोगोंमें अनुराग (प्रेम) उत्पन्न कराता, सभी देशमें पराक्रमका प्रकाश करता, प्रतापको फैलाता, यशको बढाता, गुणोंका विस्तार करता, सच्चरित्रको प्रख्यात करता, समुद्रतीर-

---

१. क्वचित् 'उन्नतान्' इत्येव पाठः समुपलभ्यते २. रक्षयन् । ३. ॰॰व्यवस्थान् । ४. पूर्वाः प्रशस्तीः । ५. प्रौणयन् । ६. क्वचित् 'जनयन्' इति पाठः । ७. स्थापयन् । ८. 'उद्योतयन् पौरुषम्' इति कचिदधिकः पाठो न विद्यते । ९. आमृदन् वेला, आमृद्यंश्च वेला ॰॰ ।