महाश्वेताया आतिथ्याङ्गीकार० ५४] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४०५

नारिकेली¹-फल-वल्कलमय-धौतोपानद्युगलोपेताम्², अवशीर्णाङ्ग-भस्म-धूसर-वल्कलशय-नीयमनाथैकदेशाम्, इन्दुमण्डलेनेव टङ्कोत्कीर्णेन शङ्खमयेन भिक्षाकपालेनाधिष्ठिताम् , सन्निहितभस्मनालावुकां गुहामद्राक्षीत् ।

तस्याश्च द्वारि शिलातले समुपविष्टो वल्कल-शयन-शिरोभाग-विन्यस्तवीणां ततः पर्णपुटेन निर्झरादागृहीतमर्घ्यसलिलम्³ आदाय तां कन्यकां समुपस्थिताम् 'अलमलमतियन्त्रणया⁴, कृतमतिप्रसादेन, भगवति! प्रसीद, विमुच्यतामयमत्यादरः, त्वदीयमालोकनर्माप⁵ सर्वपापप्रशमनमघमर्पणमिव पवित्रीकरणायोलम् , आस्यताम्' इत्यब्रवीत् । अनुरुध्यमानश्च⁶ तया तां सर्वामतिथिसपर्यामतिदूरावनतेन शिरसा सप्रश्रयं प्रतिजग्राह ।

फलस्य वल्कलमयं त्वङ्निर्मितं धौतं क्षालितम् उपानद्युगलं पादुकाद्वयं तेन उपेतां युक्ताम् । 'नारिकेलस्तु लाङ्गली' इत्यमरः ।

अवशीर्णेति । अवशीर्णं पार्श्वपरिवर्त्तनादौ च्युतं यत् अङ्गभस्म देहविभूतिः तेन धूसरं वल्कलैश्छवि यत् वल्कलशयनीयं तरुत्वङ्निर्मितशय्या तेन सनाथः संयुक्तः एकदेश एकभागो यस्यास्ताम् । 'धूसरस्तु सितः पीतलेशाबान् बकुलच्छविः' इति शब्दार्णवः ।

इन्द्विति । इन्दुमण्डलेनेव शशिविम्बेनेव विद्यमानेन, टङ्केन प्रस्तरविदारणास्त्रेण उत्कीर्णं सन्तक्ष्य रचितं तेन, शङ्खमयेन कम्बुदलनिर्मितेन भिक्षाकपालेन भिक्षायाः पात्रेण अधिष्ठिताम् आश्रिताम् । उपमा।

सन्निहितेति । सन्निहिता समीपे स्थापिता भस्मनः विभूतेरक्षणार्था अलाबुः शून्यमध्या तुम्बी यस्यां ताम् , गुहां कन्दराम् अद्राक्षीत् दृष्टवान् ।

तस्या इति । किञ्चेति चार्थः । तस्या गुहायाः द्वारि प्रतीहारदेशे शिलातले पाषाणतले समुपविष्टः समासीनश्चन्द्रापीडः तां कन्यकाम् अब्रवीदित्यन्वयः । वल्कलशयनस्य तरुत्वङ्निर्मितशय्यायाः शिरोभागे उत्तमाङ्गप्रदेशे विन्यस्ता स्थापिता वीणा वल्लकी यया ताम् , ततो वीणास्थापनानन्तरं पर्णपुटेन निर्झरात् प्रस्रवणात् आगृहीतम् आत्तम् अर्घ्यसलिलम् अर्घ्यजलम् आदाय गृहीत्वा समुपस्थितां समागतां तां कन्यकां प्रति-इतियन्त्रणा मत्कृते अत्यन्तं क्लेशानुमवेन अलं कृतम्, अतिप्रसादेन अत्यन्तानुग्रहेण कृतम् अलम् , भगवति देवि ! प्रसीद प्रसन्ना भव, अयमत्यादरः अत्याग्रहः विमुच्यतां परित्यज्यताम् , त्वदीयालोकनर्माप त्वद्दर्शनमपि सर्वपापप्रशमनं सर्वेनांसां प्रशान्तिकृत् , अघमर्पणमिव पापविनाशकम् 'ऋतञ्च सत्यञ्चाभीद्धा' दित्यादिसूक्तमिव पवित्रीकरणाय पादनीकरणाय अलं समर्थम् , अतः आस्यताम् उपविश्यताम् । भवत्या दर्शनेनैव मम जन्मसाफल्यं ततः किमातिथ्येनेत्याशयः ।

अन्विति । अपि च, तया कन्यकया अनुरुध्यमानः कृतानुरोधः प्रार्थ्यमानश्चन्द्रापीडः, अनिदूरावनतेन दविष्ठानमितेन, शिरसा उत्तमाङ्गेन अतिथिसपर्याम् अभ्यागतपूजां सप्रश्रयं सविनयं प्रतिजग्राह गृहीतवान्।

---

लटका था। नारिकेलफलके वल्कल (छिलके) द्वारा बने हुए दो परिष्कृत पादुकाएँ (जूते) एक शिकेके ऊपर रक्खे थे । एक ओर शरीरपरसे गिरकर लगी हुई भस्मसे धूसरवर्ण हुई वल्कल की शय्या बिछी थी । पाषाण-भेदक अस्त्रसे खोदे गए चन्द्रमण्डलके समान एक शङ्खमयं भिक्षापात्र रक्खा था और भस्म रखनेके लिए एक अलाबुपात्र (तूंबी) उनके समीपमें ही रक्खा था ।

चन्द्रापीड उस गुफाके द्वारदेशके समीप एक शिलातलके ऊपर बैठा । इधर वह कन्या वल्कलमय शय्याके सिरहानेमें वीणा रखकर पत्तोंके दोनेमें उस झरनेमेंसे अर्घ्य जल लेकर उपस्थित हुई । उसे उपस्थित देख चन्द्रापीड कहने लगा—रहने दीजिए, रहने दीजिए, मेरे लिए अधिक कष्ट मत कीजिए, अत्यन्त अनुग्रह करनेका कोई प्रयोजन नहीं, देवि ! आप प्रसन्न हो जाइए, इस अधिक आदरको छोड़ दीजिए, समस्त पाप विनष्ट करनेवाला आपका दर्शन ही, 'अघमर्पण' सूक्तके समान पवित्र करनेके लिए पर्याप्त है, अतएव आप बैठिये । इसके बाद उसके बहुत आग्रह करने पर चन्द्रापीडने अत्यन्त अवनत मस्तकसे समस्त अतिथि-सत्कारको प्रश्रय (विनय) के साथ स्वीकार किया ।

---

१. '...नारिकेरी'। २. '...युगोपेताम् । ३. अर्घ्यजलम् , आगृहीतार्घ्यसलिलम् । ४. अलमतिबन्धनया । ५. त्वदीयालोकनमध्यत्र खलु । ६. अनुबध्यमानश्च ।