कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

४१६	कादम्बरी-	[कथायाम्-

कोकिलोल्लासित-मधु-शीकरोद्दामै-दुर्द्दिनेषु, प्रोषित-जनजाया-जीवोपहार-हृष्ट-मन्मथास्फालित-चाप-रव-भय-स्फुटित-पथिक-हृदय-रुधिराद्रीकृतमार्गेषु, अचिरत-पतत्कुसुमशर-पत्रत्रि-रव-सूंत्कारबधिरीकृत-दिङ्मुखेषु दिवापि प्रवृत्तानङ्गदर्शन-रागान्धाभिसारिका-सार्थ-सङ्केतेषु, उद्वेल-रति-रस-सागर-पूर-प्लावितेषु, सकल जीवलोक-हृदयानन्ददायकेषु, मधुनासदिवितेषु एकदाह-मम्बया सह मधुमासे-विस्तारित-शोभं प्रोत्फुल्ल-नव-नलिन-कुमुद कुवलय-कह्लारमिदमच्छोदं सरः स्नातुमभ्यागतम् । अत्र च स्नानायैनागत्य भगवत्या पार्वत्या तटशिलातलेषु विलिखितानि सद्भृङ्गिरिटीनि पांशु-निसर्गन-कृश-पद्मण्डलीनुमित-मुनिजन-प्रणाम-प्रदक्षिणानि त्र्यम्बक

पुष्परसः तस्य शीकरैः बिन्दुभिः उद्दामं नितान्तं दुर्द्दिनं दृष्टिर्यैषु तेषु ।

प्रोषितेति । प्रोषिता विदेशस्था ये जना लोकाः तेषां या जाया वियोगशिथिलाः स्त्रियः तासां जीवस्य जीवनस्य उपहारैण समर्पणेया मरणाय तदीयप्राणरूपोपायनप्राप्त्येत्यर्थः, हृष्टः सन्तुष्टो यो मन्मथः कामः तेन आस्फालितस्य कामिलक्ष्येषु बाणप्रक्षेपगाय भूयो भूय आकृष्टितस्य, चापस्य धनुषो रवात् शब्दात् भयेन त्रासेन स्फुटितानां विभिन्नानां पथिकहृदयानां वियोगिजनोरसां रुधिरैः शोणितैः सार्द्रीकृताः क्लिन्नीकृता मार्गा अध्वानो येषु तेषु । इह तथाविधशोणितैर्मार्गाणामाद्रीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः ।

अचिरतेति । अचिरतं विरन्तरं पतन्तः कामिलक्ष्यं प्रति धावन्तो ये कुसुमशरपत्रत्रिणः कामदेवबाणाः तेषां यानि पत्राणि पक्षाः (पुंखाः) तेषां सत्कारेण वेगागमनस्थानधिक 'सूंन्' इत्यव्यक्तध्वनिना बधिरीकृतानि दिङ्मुखानि तत्तद्दिक्स्यपायिजनश्रोत्राणि येषु तेषु । इहापि बधिरीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनात्पूर्वालङ्कारः ।

दिवेति । दिवाऽपि दिवसेऽपि, प्रवृत्तः समुत्पन्नः सन्तञ्चिते यो मदनरागः कामासक्तिः तेन सञ्चानां व्यग्रानाम् अमिसारिकाणां सुरताय सङ्केतस्थानं व्रजन्तीनां कामिनीनां सुन्दरीणां सार्थेन समूहेन सङ्केतेषु व्याजेषु ।

उद्वेलेति । उद्वेलो वेलामुल्लङ्घय गच्छन् (उन्मर्यादः) रतिरसः सुरतानुराग एव सागरः अगाधत्वात् समुद्रः तस्य पूरेण प्लवेन प्लावितेषु आच्छादितेषु । इह निरङ्गं केवलरूपकम् ।

सकलेति । सकलाः समग्रा ये जीवलोकाः तेषां हृदयाचन्दं चित्तप्रमोदं ददतीति तेषु, मधुनातादिवसेषु वसन्तवासरेषु ।

एकदेति । एकदा एकस्मिन् समये अम्बया जनन्या सह, मधुमासेन चैत्रेण विस्तारिता अतिरूपमुत्पादिता शोभा द्युतिः यस्य तत्, तथा प्रोत्फुल्लानि विकसितानि नवानि नूतनानि कुमुदानि श्वेतोत्पलानि, कुवलयानि नीलोत्पलानि कह्लारानि रक्तोत्पलानि च यत्र तत्, इदं पुरोऽवलोक्यमानम् अच्छोदं सरः अच्छोदाभिधानं कासारः स्नातुं स्नानाय अभ्यागन्तम् ।

अत्रेति । अत्र अस्मिन् स्थले स्नानायम् आप्लवनायम् आगतया गत्या भगवत्या ऐश्वर्यादिशक्तिमत्या पार्वत्या गौर्या तटशिलातलेषु तीरस्थप्रस्तरशेष्वप्रदेशेषु विलिखितानि रेखया रचितानि, सद्भृङ्गिरिटिना तत्संज्ञकशिवद्वातपालकरचा सह विद्यमानानीति सद्भृङ्गिरिटीनि 'भृङ्गिरिटिः' (पुं०) शिवद्वारपाल्यः

रहकर उसके फूलोंके मधुकी बूँदें गिर-गिरकर रूपी दुर्दिन (अत्यन्त वृष्टि) कर रहे थे; प्रोषितभर्तृकाओंके जीवन उपहार पाकर सन्तुष्ट चित्ते कामदेव अपने धनुषका बारंबार आस्फालन (टङ्कार) करता था, जिसके शब्दसे त्रस्त होकर विदीर्ण प्रवासियोंके हृदयोंसे बहते रुधिरसे समस्त मार्ग आर्द्र (तर) हो रहे थे; अनवरत (लगातार) गिरने कामदेवके बाणोंके पंखोंकी सूत्कारध्वनि (सनसनाहट) से समस्त दिशायें बधिर हो रही थीं; हृदयमें उत्पन्न कामवेगसे विह्वल होकर कामिनियों दिनमें भी सङ्केतस्थानमें जा रही थीं; रतानुरागरूप उच्छृङ्खल (उमड़ते) समुद्रके प्रवाहमें सब प्लावित हो (डूब) रहे थे। इस अच्छोदसरोवरमें स्नान करनेके लिए आई हुई भगवती पार्वतीके तीरवर्ती बहुत प्रस्तर खण्डके ऊपर गढ़ी हुई मूर्ति और रिटी सहित भृङ्गीकी मूर्त्तियेंके जिनके बालू-रेत (रेती) में बने हुए चरणोंके चिह्नोंको देखकर ऐसा अनुमान होता था कि यहाँ

---

१. ०'उद्दामै ।
२. ०'हृदन्नलेषु, सङ्केतसलितै ०...।
३. ०'रुधिरार्द्रीकृतेषु विमुखस्तनगोरेषु, रुधिरार्द्राणीष्विव विक्रुष्टस्तनार्तमार्गेषु ।
४. ०'पत्ररविरोहत०', पत्रकुङ्कमविरोहद०...।
५. ० हृष्ट-मदन ०...।
६. बानन्दकेषु ।
७. अम्बूपागन्तू, अभ्युपागन्त् ।
८. तन्मुण्डीरीने ।