कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

महाश्वेतावृत्तान्तेऽव० २८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। ४१७

प्रतिबिम्बकानि वन्दमाना, भ्रमर-भर-भुग्नगर्भ-केसर-जर्जरितकुसुमोपहार-रम्योऽयं लतामण्डपः, परभृत-नख-कोटि-पाटित-कुड्मल-जाल-विवरै-विगलितमधुधारः सुपुष्पितोऽयं सहकारतरुः, उन्मद-मयूर-कुल-कलकल-भीत-भुजङ्ग-मुक्ततला शिशिरेयं चन्दनवीथिका, विकच-कुसुम-पुञ्ज-पात-सूचित-वनदेवता-प्रेङ्खोलन-शोभनेयं लतादोला, बहुलकुसुमरजः-पटल-मग्न-कलहंस-पद-रेखामतिरमणीयमिदं तीरवनतलम् • इति स्निग्ध-मनोहरतराङ्गदृश-दर्शन-लोभाकृष्टहृदया सह सखीजनेन व्यचरम्।

एकस्मिंश्च प्रदेशे झटिति वनानिलोपनीतम्, निर्भरविकसितेऽपि कानने अभि-

---

द्वयङ्कलङ्कुलः। तया पांसुषु रजःसु निरुक्तैः मुद्रितैः अत एव कृत्स्नैः अस्पृष्टतयाऽव्यक्तयमानैः पदमण्डलैः चरणचिह्नसमूहैः अनुमितानि अनुमानविषयीकृतानि मुनिजनानां तपस्विवर्गाणां प्रणामप्रदक्षिणानि नमस्कृतिपरिक्रमणक्रिया येषां तानि । त्र्यम्बकस्य महेश्वरस्य प्रतिबिम्बकानि प्रतिमूर्तीः, वन्दमाना प्रणमन्ती, अहं व्यचरमित्युत्तरेण सम्बन्धः।

भ्रमरेति । भ्रमराणां मधुकराणां भरेण भारेण भुग्नाः कुटिलीकृताः गर्भकेसरा मध्यस्थामिश्रितमञ्जर्यः येषां तानि, अत एव जर्जरानि शतच्छिद्राणि यानि कुसुमानि पुष्पाणि तेषाम् उपहारेण वृन्तैश्च्युतैरितिप्रस्रपातनेन रम्यो मनोहरः।

परभृतेति । परभृताः कोकिलाः तेषां नखकोटिभिः नखराग्रैः पाटितानां विनिद्राणां कुड्मलानां कोरकाणामवबन्धानां विवरेश्यः विदिग्भ्यो विगलिताः विद्रुता मधूनां रसानां धारा आसारो यस्मिन् सः, सुपुष्पितः सम्यक्कुसुमसमुपयुक्तः अयं सहकारतरुः आम्रवृक्षः।

उन्मदेति । उन्मदो मदमत्तः यो मयूरः केकी तस्य कुलं वंशः तस्य कलकलेन कोलाहलेन भीतैः त्रस्तैः भुजङ्गैः सर्पैः मुक्तं परित्यक्तं तलं निम्नभागो यस्याः सा, शिशिरा शीतला, इयं दृश्यमाना चन्दनवीथिका मलयवृक्षपङ्क्तिः।

विकचेति । विकचस्य विकसितस्य कुसुमपुञ्जस्य पुष्पनिकरस्य पातेन पतनेन सूचितम् अनुमापितं यत् वनदेवतायाः अरण्यवास्ताव्याः प्रेङ्खोलनम् आन्दोलनं तेन शोभना मनोज्ञा, इयं दृश्यमाना लतादोला लतालम्बोदलनयन्त्रम्।

बहुलेति । बहुले अधिके पुञ्जीभूत इत्यर्थः कुसुमरजःपटले पुष्पपरागनिकरे मग्ना लीनाः कलहंसानां कादम्बानां पदरेखाः पादचिह्नानि यस्मिंस्तद्, अत एव अतिरमणीयम् अतिमनोहरम् इयं दृश्यमानं तीरसरस्तटं तदेतद्भावः प्रदेशः।

इतीति । इति पूर्व प्रकारेण स्निग्धानां नूतनकिसलयादिभिस्स्निग्धानाम् अत एव मनोहरतराणाम् अतिशयेन चित्तहारिणाम्, तद्देशानां वनैकप्रदेशानां दर्शनलोभेन अवलोकनतृष्णया आकृष्टम् आकृष्टं हृदयं येना वस्याः सा तादृशी अहम्, सखीजनेन वयस्याभिः समं व्यचरम् अभ्रमम्।

एकस्मिन्निति । झटिति सार्थः। एकस्मिन् प्रदेशे एकस्मिन् भागे इदिति शीघ्रं वनानिलोन, अरण्यपवनेन उपनीतम् आकृष्टम्, निर्भरम् अतिमात्रं यथा स्यात्तया विकसितेऽपि प्रस्फुटितेऽपि कानने

---

तपस्वियोंने प्रणाम करके प्रदक्षिण की थी- नमस्कार करती, यहाँ मधुकुरोंके भारसे नम्र (लचके) हुए गर्भ-तन्तुवाले जर्जरित पुष्पोंसे सुन्दर लता-मण्डप है, यहाँ सुपुष्पित आम्रवृक्ष है, इसकी विकसित हुई कलीकी टेंटीको कोकिलोंने नखायसे विदीर्ण (छिद्र) कर दिये हैं और उनसे मधुधारा निस्यन्द हो रही है, यहाँ मदमत्त मयूरोंके कोलाहलसे डरे हुए सर्पोंसे परित्यक्त हुए शीतल चन्दनवृक्षोंका वन है, यहाँ प्रस्फुटित पुष्पोंके गिरनेसे वनदेवताओंके भूलका ज्ञान सूचित करती, रमणीय लताओंकी दोला (हिंडोला) है, यहाँ प्रचुर पुष्पपरागके अन्दर गड़े कलहंसके चरणचिह्नोंवाला अतिरमणीय, तीरवर्ती वृक्षोंका तल है- यों कहती कहती सुस्निग्ध और अत्यन्त मनोहर स्थानोंको देखनेकी अभिलाषासे आकृष्ट चित्त होकर मैं सखियोंके साथ इतस्ततः भ्रमण करती रही। उसी समय किसी एक स्थानमें आई गई, समग्न वनके अत्यन्त विकसित होनेपर भी वन्य पुष्पोंके

---

१. 'बहुलकुसुमरजः', 'मग्न**' । २. 'दर्शनलोभावकृष्टहृदयोऽहं' । ३. ''कुङ्मलविवर'' । ४. ''समुन्निद्रतरुः। ५. मयूरकलकल'', 'सकलमयूरकलकल'। ६. चन्दनवनवीथिका । ७. अत्रैकस्मिन् ।