भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 458, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 458

पुण्डरीकवर्णना ५९ ] चन्द्रकला-विद्योतिनोसहिता

व्रतम्‌, अयुग्मलोचनं वशीकर्त्तुं कामं काममिव सनियमं अतितेजस्वितया प्रचलत्तडिल्लता-पञ्जर-मध्यगतमिव ग्रीष्म-दिवस-दिवसकर-मण्डलोदर-प्रविष्टमिव ज्वलन-ज्वाला-कलाप-मध्य-स्थितमिव विभाव्यमानम्, उन्मिषन्त्या बहुलबहुलया दीपिकालोकपिङ्गलया देहप्रभया कपिली-कृतकाननं कनकमयमित्र तं प्रदेशं कुर्वाणम्, रोचना रस-लुलित-प्रतिसर-सभान-सुकुमार-पिङ्गे-ङ्गल-जटम्‌, पुण्यपताकायमानया सरस्वतीसमागमोत्कण्ठा-कृत-चन्दनरेचयैव भस्मलाटिकाया बालपुलिनलेखयेव गङ्गाप्रवाहमुद्भासमानम्‌, अनेक शाप-भ्रुकुटि-भवनतोरणेन भ्रूलता-

अयुग्मेति। अयुग्मे विषमे लोचने नयने यस्य तं त्रिलोचनं महेशम्‌, वशीकर्त्तुं स्वापराधेन प्रतिकूलीभूतत्वात् पुनः प्रसादीकर्त्तुं कामः स्पृहाऽस्येति तम्, अत एव सनियमं महेशोपासणारूपव्रतसहितं कामं मन्मथमिव, तद्गत्यन्तरमगीयस्त्वादित्याशयः। उक्तालंकारः।

अनेति। अतितेजस्वितया नितान्तप्रतापवत्तया कारणेन, प्रचलाः स्पन्दमाना याः तडिल्लताः विद्युल्लताः तासां पञ्जरमध्यगतमिव समूह्वाभ्यन्तरस्थितमिव ग्रीष्मदिवसस्य तत्समये सूर्यस्यातितेजस्वित्त्वादित्याशयः, यत् दिवसकरमण्डलं सूर्य्यबिम्बं तस्य उदरे अन्तः प्रविष्टमिव, तथा ज्वलनस्य वह्नेर्यो ज्वालाकलापः शिखासमूहः तस्य मध्यस्थितमिव अभ्यन्तरगतमिव, विभाव्यमानं प्रतीयमानम्।

इह '...मध्यगतमिव' '...प्रविष्टमिव' '...मध्यस्थितमिव' इति तिसृणां क्रियोत्प्रेक्षाणां परस्परं नैरपेक्ष्येण विद्यमानतया संसृष्टिः। एवं दिवसपदस्य पुनरुक्त्या पुनरुक्तत्वं दोषः समापतति स च हि ग्रीष्मसमयेति पाठेन समाधातुं शक्यः।

उन्मिषन्त्येति। उन्मिषन्त्या शरीरादेव विकसन्त्या, बहुलबहुलया अत्यधिकया, दीपकालोकवत् प्रदीपप्रभावत् पिङ्गलया पिञ्जरया, देहप्रभया शरीरकान्त्या, कपिलीकृतं पिङ्गलवणींकृतं काननमरण्यं येन तम्, अत एव तं प्रदेशं स्थानं कनकमयमित्र कुर्वाणं विदधतम्।

इह 'दीपालोकपिङ्गटया' इत्यत्र लुप्तोपमा, काननस्य पिङ्गलीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः, पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्‌, गुणोत्प्रेक्षा चेत्येतासामङ्गाङ्गिभावसङ्करः।

रोचनेति। रोचनारसेन गोरोचनाद्रवेण लुलितो रक्तो यः प्रतिसरः परिणयादिधारणीय हस्तसूत्रं तत्समानाः तत्सद्दश्याः सुकुमाराः सुकोमलाः पिङ्गलाः पिञ्जराश्च जटाः सटा यस्य तम्। इह लुप्तोपमा।

पुण्येति। पुण्यपताकायमानया धर्मवैजयन्तीवदाचरमाणया, तस्या अपि श्वेतत्त्वादित्याशयः। सरस्वत्या भारत्याः समागमाय सङ्गमाय या उत्कण्ठा उत्कलिका नया कृता विहिता या चन्दनरेखा मलयजरेखा तयैव विद्यमानया, भस्मनो विभूतेः ललाटिकया पुण्ड्रकविशेषेण बालपुलिनलेखया सूक्ष्मजलोत्थिततीरलेखया गङ्गाप्रवाहिक्रेव, उद्भासमानम्।

इह 'पुण्यपताकायमानया' इत्यत्र व्यङ्ग्यगतोपमा, '...चन्दनरेखयेव' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा, 'गङ्गाप्रवाहमिव' इत्यत्र श्रौतोपमा चेति परस्परेतासामङ्गाङ्गिभावसङ्करः।

अनेकेति। अनेके अगणिता ये शापा अभिसम्पाताः, तेभ्यो भ्रुकुटिः भ्रूसङ्कोच एव भवनं सद्म तस्य तोरणेन द्वारस्थायिधनुराकृतिदारुविशेषरूपेण भ्रूलताद्वयेन भ्रूयल्लीयुगलेन करणेन विराजितं शोभितम्।

मण्डलकी प्राप्तिके लिए व्रतालम्बन किया था, कामदेव मानो फिरसे महादेवको प्रसन्न करनेकी इच्छा कर उसके उपासना-रूप व्रतका अवलम्बन किया था, और वह मुनिकुमार अत्यन्त तेजस्वी था, इससे प्रतीत होता था कि मानो चमकती हुई विजलियोंके पिजरेमें हो, ग्रीष्मकालके सूर्यमण्डलके उदरमें प्रविष्ट हुआ हो, या अग्निकी लपटोंके मध्यमें खड़ा हो। शरीरमेंसे निकलती दीपप्रकाशके समान पीली, चारों ओर अत्यन्त झलकती प्रभासे उस वनको पीला करके, उस स्थानको मानो वह सुवर्णमय (सुनहरा) बना रहा था। उसके मस्तकमें जटा गोरोचनके रसमें डुबाये हुए विवाहादिमें धारणीय मङ्गल-हस्त-सूत्रके समान सुकुमार और पीली थीं। उसके ललाटमें धर्मपताकाके समान एवं सरस्वतीके साथ समागमकी उत्कण्ठाने की हुई चन्दन रेखाके समान भस्मका तिलक था, उससे वह क्षुद्र वालुकामय पुलिन-रेखाद्वारा गङ्गाप्रवाहके समान शोभायमान प्रतीत होता था। उसकी दोनों भ्रूलताएँ बहुतर अभिसम्पात (शाप) कालकी भुकुटियोंके भवन-तोरणके समान लगती थीं। लोचनोंके


१. प्रचलत्त..., ग्रीष्मदिवसं दिवस... ज्वलनं ज्वाला... जटदनल, ज्वलज्ज्वलन। २. सुकुमारजटम्। ३. ...चन्दनलेखयेव। ४. *रेखयेव। ५. उद्भाव्यमानम्। ६. भृकुटि, भ्रेकुटिः।