भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 459, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 459
४२०कादम्बरी-[कथामुखम्

द्वयेन विराजितम्; अत्यायततया लोचनमयीं मालामिव प्रथितामुद्वहन्तम्; सर्वहरिणैरिव दत्तलोचनशोभासंविभागम्; आयतोत्तुङ्गघ्राणवंशम्; अप्राप्तेन्द्रियप्रवेशेन नवयौवनरागेणेव सर्वात्मना पाटलीकृताधररुचकम्; अनुद्भिन्नश्मश्रुत्वात् अनासादितमधुकरावलिवलयपरिक्षेपविलासमिव बालकमलमाननं दधानम्; अनङ्गकार्मुकगुणेनेव कुण्डलीकृतेन तपस्तडागकमलिनीमृणालेनेव यज्ञोपवीतेनालङ्कृतम्; एकेन सनालबकुलफलाकारं कमण्डलुम्, अपरेण मकरकेतुविनाशशोकरुदिताया रतेरिव बाष्पजलबिन्दुभिरारचितां स्फाटि-

इह परम्परितरूपकम् ।

तत्तेति। अत्यायततया नयनयोरतिविस्तीर्णतया कारणेन लोचनमयीं नेत्रमयीं प्रथितां गुम्फितां मालामिव विसारित्वात् स्रजमिव उद्वहन्तं धारयन्तम्। जात्युत्प्रेक्षा।

सर्वैति। सर्वहरिणैः समग्रमृगैः दत्तः अर्पितो लोचनशोभाया निजनयनद्युतेः संविभागो विभक्तांशो यस्मै तमिव मृगवन्नयनशोभावत्वादित्याशयः। इह तथाविधादानोत्प्रेक्षात् क्रियोत्प्रेक्षा।

आयतेति। आयतो विस्तीर्ण उत्तुङ्ग अभ्युच्चश्च घ्राणवंशो नासिकादण्डो यस्य तम्।

अप्राप्तेति। अप्राप्तः वशेन्द्रियत्वादलब्धश्च हृदये चित्ते प्रवेशो येन तेन, नवयौवनस्य प्रत्यग्रतारुण्यस्य रागः सुन्दरीष्वनुराग एव रागो लौहित्यं तेन, सर्वात्मना सर्वप्रकारेणप्रयत्नेन, पाटलीकृतं श्वेतरक्तीकृतम् अधरो रुचको बीजपूर इव यस्य तम्। ‘रुचको बीजपूरे च निष्के दन्तक्षतौ तयोः’ इति मेदिनी!

इह अनुरागलौहित्ययोर्भेदेऽपि रागसुन्दरश्लेषेणाभेदाध्यवसायादतिशयोक्तिः, प्राक्तिकश्वेतरक्ताधरे प्रत्यग्रतारुण्यरागकर्तृकपाटलीकरणोत्प्रेक्षणात्क्रियोत्प्रेक्षा, ‘...अधररुचकं’ इत्यत्र लुप्तोपमा चेति परस्परनासामङ्गिभावासङ्करः।

अनुद्भिनेति। न उद्भिन्नानि प्रकटितानि श्मश्रूणि मुखलोमानि यस्य तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात्कारणात्, न आसादितो लब्धः, मधुकरालीनांवलयेन भ्रमरपङ्क्तिमण्डलेन परिक्षेपविलासः परिवेष्टनशोभा येन तत्तथोक्तम्, बालकमलम् नलिनवपुर्मुखमिव, आननं मुखं दधानं धारयन्तम्। इह ‘बालकमलमिव’ इत्यत्र श्रौतोपमा।

अनङ्गेति। अनङ्गस्य कामस्य कार्मुकगुणेनेव धनुर्ज्ययेव, सुन्दरीणां कामोद्दीपनादित्याशयः, कुण्डलीकृतेन वलयीकृतेन, तथा तप एव तडागः सरोवरः तस्य या कमलिनी नलिनी तस्या मृणालेन बिसेनेव, श्वेतत्वादित्यभिप्रायः, यज्ञोपवीतेन यज्ञसूत्रेण अलङ्कृतं विभूषितम्।

इह ‘कार्मुकगुणेनेव’ इत्यत्र श्रौतोपमा, ‘तपस्तडागे’ त्यत्र निरङ्गकेवलरूपकम्, ‘...कमलिनीमृणालेनेव’ इत्यत्र च पुनः श्रौतोपमा, संसृष्टिमङ्गिभावसङ्करः।

एकेनेति। एकेन करेण वामहस्तेनेत्यर्थः, सनालं सवृन्तं यद् बकुलफलं केसरफलं तद्वत् आकार आकृतिर्यस्य तं तथोक्तं कमण्डलुं कलयन्तमिति सम्बन्धः। कमण्डलोरपि नालसत्त्वाद् सनालेति विशेषणम्। अपरेण च दक्षिणेन हस्तेन मकरकेतोः कामस्य विनाशशोकेन हरतृतीयलोचनस्मजनितशोकेन रुदितायाः कृताश्रुपाताया रतेः कामपत्नयाः बाष्पजलबिन्दुभिः नेत्रवारिपृषद्भिः आरचितां निर्मितामिव, श्वेतत्वादित्यभिप्रायः, स्फाटिकस्य श्वेतमणेः अक्षमालिकां जपमालिकां कलयन्तम् धारयन्तम्। तत्तपस्विकुमारस्य समस्तसामग्रीणामेव कामोद्दीपकत्वं प्रत्याययितुं मकरकेतुसम्बन्धिविशेषणमियत्यवेयम्। इह प्रथमविशेषणे साधर्म्योपमा, द्वितीयविशेषणे च क्रियोत्प्रेक्षेति परस्परमनयोनैरपेक्ष्येण विद्यमानतया संसृष्टिः।

अत्यन्त विस्तृत होनेके कारण उसने मानो लोचनों की ही गूँथी माला धारण किया था। समस्त हरिणोंने मानो उसके लोचनोंकी शोभाको दानद्वारा विभक्तकर दिया था। उसका नासिकादण्ड लम्बा और ऊँचा था। नवयौवनका अनुराग उसके हृदयमें प्रवेश नहीं कर सका था इसलिए ही मानो बीजपूरक फलके समान उसका ओष्ठयुगल श्वेतरक्त था। दाढ़ी न निकलनेके कारण उसका मुखमण्डल, भ्रमरपङ्क्तियोंके द्वारा मण्डलरूपसे परिवेष्टनरूप शोभाविहीन बालकमलके समान दिखलाई देता था। कामदेव-धनुषके मण्डलाकार किये हुए गुण (डोरी) के समान एवं तपस्यारूपी सरोवरकी कमलिनीके मृणालके समान शुभ्रवर्ण यज्ञोपवीत उसने धारण किया था। एक हाथमें उसने, वृत्तसहित (डंडी सहित) बकुलफलके सदृश एक कमण्डलु धारण किया था और दूसरे हाथमें कामदेवके विनाशसे शोकातुर हो रुदन करती रतिके मानो अश्रुबिन्दुओंके द्वारा ही निर्मित हुई एक


१. अनुद्भूत, ॰भ्रमरावलि० । २. कार्मुकगुणेन ।