कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कन्यापुरेदन्तवर्णना ८५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ५२६

करतलरागेण रक्तकमलवनवर्षिणमिव जीवलोकम् ; कररुहकिरणस्फुरणेन कुसुमयुवशरसङ्घैरिव संच्छादितानि दिगन्तराणि, आभरणकिरणैरिन्द्रायुधजालकैरिवोड्डीयमानानिव भवनमयूरवृन्दानि, यौवनविकारैरुत्पाद्यमानानिव मन्मथसहस्राण्यद्राक्षीत् ।

उचितव्यापारव्यपदेशेन कुमारिकाणां सखीहस्तावलेम्बेषु पाणिग्रहणानि, वेणुवाद्येषु चुम्बनव्यतिकरान्, वीणासु कररुहव्यापारान्, कन्दुकक्रीडासु करतलप्रहारान् भवनलतालककलस कण्ठेषु भुजलतापरिष्वङ्गान्, लीलादोलासु नितम्ब-स्तन-प्रेङ्खितानि, ताम्बूलवीटिकाखण्डनेषु दशनोपचारान्, बकुलविटपेषु मधुगण्डूषप्रचारान्, अशोकलताताडनेषु चरणाभिघातान्, उपहारकुसुमस्खलनेषु सीत्कारान्, अतिरिक्तं सुरतमिवाभ्यस्यन्तीनामपश्यत् ।

करेति । करतलानां हस्ततलानां रागेण रक्तिम्ना, जीवलोकं रक्तकमलवनवर्षिणमिव कोकनदसमूहवृष्टिकारिणमिव । इह क्रियोत्प्रेक्षा ।

कररुहेति । कररुहा नखाः तेषां किरणस्फुरणेन प्रभाप्रसरणेन, दिगन्तराणि कुसुमायुधस्य कामस्य शरसङ्घैः बाणसमूहैः संच्छादितानि समावृतानीव । उत्प्रेक्षालङ्कारः ।

आभरणेति । आभरणकिरणा भूषणरश्मयः इन्द्रायुधानीव शक्रधनूंषीव यद्वा आभरणकिरणा एव इन्द्रायुधानि तेषां जालकैः उत्पतिभिः समूहैः, उड्डीयमानानि व्योम्नि उड्डयनं विधीयमानानि भवनमयूरवृन्दानीव गृहकलापिमण्डलानीव, तद्वद्विविधवर्णविचित्रत्वादित्याशयः । इह किमुपमा किंवा रूपकमिति सन्देहसङ्करेण स्वाङ्गा जात्युत्प्रेक्षा ।

यौवनेति । यौवनविकारैः तारुण्यविकृतिभिः कन्यकाजनेन उत्पाद्यमानानि लायमानानि मन्मथसहस्राणीव मदनसमूहानिव । जात्युत्प्रेक्षा ।

उचितेति । चन्द्रापीडः, उचितव्यापारव्यपदेशेन विधेयकृत्यसम्पादनव्याजेन अतिरिक्तं मिश्रप्रदसुरतमित्यर्थः सुरतं मम्नोगम् लम्यस्यन्तीनाम् अभ्यासं विदधतीनामिव तासां कुमारिकाणाम् एतान्याचरपाम्पदयदिष्टप्रिप्रेमेन सम्बन्धः । नान्येव सम्भोगकालीनाचाराणिन प्रकटयति-सखीत्यादिना । सखीहस्तावम्बेषु सहचरीद्वारा-हस्तवारणेषु, पाणिग्रहणानि सम्भोगकालीनप्रियतमद्वारा-हस्तावडम्बनानि । वेणुवाद्येषु वंशीवादनेषु चुम्बनव्यतिकरान् मुखसंयोगव्यापारान् । वीणासु वल्लकीवादनेषु, कररुहव्यापारान् नखक्षतानि । कन्दुकक्रीडासु गेन्दुकखेलासु करतलप्रहारान् हस्ततलाघातान् । भवनलतानां गृहवल्लीनां ये सेककलसाः सेचनघटाः तेषां कण्ठेषु ग्रीवासु, भुजलताभ्यां बाहुवल्लीभ्यां परिष्वङ्गान् आलिङ्गनानि । लीलादोलासु क्रीडाप्रेङ्खासु तत्र दोलनेष्वित्यर्थः नितम्बयोः स्तनयोः कुचयोश्च प्रेङ्खितानि आस्फालनानि । ताम्बूलवीटिकानां नागवल्लीदलवीटिकानान् लवखण्डनेषु चर्वणेषु, दशनोपचारान् दन्तसञ्चालनानि । बकुलावटपेषु केसरतरुषु, मधुगण्डूषप्रचारान् मधुपुष्पप्रस्फुटनाय वदनपूर्णमद्यप्रक्षेपान् । उपहाराय कुसुमानि उपहारकुसुमानि शोभासम्पादनाय यानि रचनारूपेण भूमिस्यापितानि प्रसूननि तेषु स्खलनेषु पतनेषु, सीत्कारान् दन्तुरदशनावातादिषु व्यथासूचकान् 'सीत्' इत्येवं सुक्ष्मध्वनिविशेषान्

कमलोंकी वर्षा करता हो; नखोंके किरण प्रसारित होने (फैलने) से आठों दिशाएँ मानों हजारों कामबाणोंसे आच्छादित हो (छा) गई हों; इन्द्रधनुषके समान आभूषणोंके किरणसमूहके ऊपर उठते रहने से गृहपालित (पालतू) मयूरगण ही मानो उड़ते हों; एवं तत्रत्य कन्याओंके यौवनविकारसे ही मानो हजारों कामदेव उत्पन्न होते हों-इस प्रकार देखा ।

उन कुमारियोंके, कर्त्तव्यकार्य करनेके बहानेसे सखियोंके द्वारा हाथ पकड़नेमें पाणि-ग्रहण, वंशी बजानेमें मुखसंयोग व्यापार, वीणा बजानेमें नख-व्यापार, गेंद खेलनेमें करतल (हथेली) प्रहार, भवनस्थित लताओंका सिञ्चन करनेके लिए कलश कण्ठपर रखनेमें भुजाश्लिष्ट, हिंडोले पर झूलनेमें नितम्बस्तनका आस्फालन (सङ्घट्टन), ताम्बूलवीटिकाओंके चर्वण (पान की बीड़ी चबाने) में दन्ताभ्यापार, बकुल (मौलसरी) वृक्षोंमें पुष्प निकलनेके लिए मुखपूर्ण-मद्यका प्रक्षेप, अशोक वृक्षोंको ताड़न करनेमें चरणाघात, शोभासम्पादनके लिए भूतल-

---

१. कररुहस्फुरणेन । २. संच्छादितानिदिगन्तराणि, संच्छादितान्यवदिगन्तराण् । ३. किरणनिकर । ४. भुवन । ५. द्रुवन्.... । ६. ०००लम्बं । ७. क्वचित् 'ताम्बूल'-पदं न दृश्यते । ८. वकुलद्रुम-करोइडेषु क्रीडाम्डहप्रप्रणनानि । ९. शीत्कारान् ।