कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 570, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंकन्यापुरवृत्तान्तवर्णनं ८५] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। ५३१
करम्, अङ्गरागगौरवमप्यधिकश्वासनिमित्तम्, अंशुकभारोऽपि ग्लानिकारणम्, मङ्गलप्रतिसरवलयविवृतिरपि करतलविधुतिहेतुः, अवतंसकुसुमधारणमपि श्रमः, कर्णपूर-कमल-मधुकर-पक्ष-पवनोऽप्यायासकरः।
तथा च यत्र सखीदर्शनेऽप्यकृतहस्तावलम्बनमुत्थानमतिसाहसम्, प्रसाधनेषु हारभारसहिष्णुता स्तनकार्कश्यप्रभावः, कुसुमावचयेषु द्वितीयकुसुमग्रहणमप्ययुवतिजनोचितम्, कन्यकाविज्ञानेषु माल्यग्रथनम् असुकुमारजनव्यापारः, देवताप्रणामेषु मध्यभागभङ्गोऽतिविस्मयकरः।
बकुलकलिका केशरगुम्फनमेव मेखला काञ्ची तस्याः कटनमपि जघनपुरोभागे धारणमपि गमनविघ्नकरं गतिप्रतिबन्धकम्, तदन्तभारप्रसादानाशक्तित्वात्सद्यः। अङ्गरागगौरवमपि देहलिप्ताङ्गरागद्रव्यभारोऽपि श्वासनिमित्तम् अतिशङ्खाधिक्यात्कारणम्, परिश्रमसम्पादकत्वादित्यभिप्रायः। सर्वत्र सौकुमार्यातिशयद्योतनायैव युक्तिरिति। अंशुकभारोऽपि परिधृतसूक्ष्मवस्त्रगुरुत्वमपि ग्लानिकारणम्। मङ्गलप्रतिसरः माङ्गल्यदिकहस्तसूत्रमेव वलयं कटकं तस्य विवृतिर्धारणमपि करतलविधुतिहेतुः हस्तकम्पननिमित्तम्, मणिविष्याद्यनुभवादिति भावः। अवतंसकुसुमधारणमपि कर्णभूषणपुष्पविचितिरपि श्रमः परिश्रमोत्पादकः, भारावगमादित्यभिप्रायः। कर्णपूरकमलेषु श्रोत्रावर्तमीनूनपङ्कजेषु ये मधुकरा भ्रमराः तेषां पक्षपवनोऽपि पक्षकम्पनेोत्थवायुरपि आयासकरः खेदकरः, प्राचुर्यबोधादिति भावः।
इह प्रत्येकवाक्य एवामन्वये सम्बन्धहतपतिशयोक्तिः, तेन च तासां कन्यकानां नितान्तसौकुमार्यं व्यज्यत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः।
अथ विशिष्टप्रकारैरपि तासामतीव सौकुमार्यं निरूपयितुमाह—तथा चेति। अपि चेति तदर्थः। मखीदर्शनेषु सम्मितवातानासु सहचरीषु अवलोकितास्वित्यर्थः, न कृतं शङ्कवेनावगमराभावात् विहितं हस्तावलम्बनं सेविकाया हस्तधारणं यत्र तद्योक्तं यत् उत्थानम् अभ्यर्थनाय शरीरोत्थानं तदपि अतिसाहसं हठकारित्वम्, अनेन निरतिशयदाक्षिण्यं निरतिशयसौकुमार्यं च प्रतीयते। प्रसाधनानि अङ्गभूषणानि तेषु वा हारस्य मुक्तामालाया भारसहिष्णुता भारसहनशीलता सा स्तनकार्कश्यप्रभावः केवलकुचकाठिन्यमाहात्म्यम्, न पुनरन्यावयवानामित्याशयः, अनेनान्यान्यवदानां निरतिशयकोमलत्वं कुचयोर्निरतिशयकाठिन्यं च ध्वन्यते। कुसुमावचयेषु पुष्पचयनक्रियासु द्वितीयकुसुमग्रहणम् एकस्मादनन्तरं कुसुमसमवचयोऽपि स्युवतिजनोचितम् अन्तरङ्गीजनयोग्यम्, न तु सुकर्कशपुरुषयोग्यमित्यर्थः, एकपुष्पग्रहणमेव तस्याः पर्याप्तम्, द्वितीयस्य पुष्पस्य ग्रहणं तु कठिनत्वादुतस्तस्यैवोचितमिति सरलार्थः, अनेन कोमलतातिशयो व्यज्यते। कन्यकाविज्ञानेषु तत्तत्कुमारीजनयोग्यशिक्षणकलासु मध्ये माल्यग्रथनं केवलकुसुमगुम्फनं तदपि असुकुमारजनव्यापारः कर्कशपुरुषकृत्यम्, अनेनापि निरतिशयसौकुमार्यं प्रतीयते। देवताप्रणामेषु देवेभ्यो नमस्कारसमयेषु मध्यमभागभङ्गः कटिभागस्य द्वैधीभावो यन्न जातः स द्वैधीभावाभावः अतिविस्मयकरः अत्यन्ताश्चर्यकरः, तासां मध्यभागा एवमिवकृशा आसन्, यत्प्रणामसमये शिरोऽवनमने नङ्गसम्भावतैवासीत्, अत एव यद्भङ्गो न जातः तदत्यन्ताश्चर्यकरमित्याशयः। यद्वा—मध्यभागभङ्गे जघनपुरःप्रदेश (कटि) द्वैधीभावः, नात्यन्ताश्चर्योत्पादकः, अत्यन्तक्षीणत्वेन सम्भववत्त्वात्, केवलनमनेन गात्र-
मालाके कमरमें चन्द्रहार (करधनी) धारण करना भी चलनेमें विघ्न करता था; अङ्गरागका भार भी परिश्रम-जनक होनेसे अत्यन्त श्वासका कारण था; पहिने हुये सूक्ष्म-वस्त्रका भार भी ग्लानिका कारण होता था; माङ्गलिक हस्त-सूत्रका कङ्कण धारण भी हस्त-कम्पका कारण था; नेलकनों पुष्पधारण भी परिश्रम उत्पन्न करता था; एवं कानमें पहने हुए कमल पर बैठे भ्रमरोंके पंखोंका पवन भी क्लेश उत्पन्न करता था।
एवं जिस अन्तःपुरमें मिलनेके लिए नवरत सखियोंको देख कर परिचारिकाओंके सहारा दिए बिना जो कोई कुमारिका खड़ी हो जाती थी उसे देख अन्यान्य इन्दिराएँ—उसने अत्यन्त साहस कार्य किया ऐसा विवेचन करती थीं; शृङ्गार करनेमें पहने हारका भार सहन करना [उनके] स्तनकी कठिनता का ही प्रभाव था; पुष्प तोड़ने के समय में एकसे दूसरा पुष्प तोड़ना भी उन युवतियोंके लिए असम्भव था; कन्याओंके शिल्प-कलाके मध्यमें, केवल जो माला गूँथी थी, उसे भी कठिन लोगोंका कार्य गिन जाता था; और देवताओंको नमस्कार करनेके समयमें (झुकनेके कारण) इनके मध्यभाग नहीं टूटे इसे न हो कोई यह अधिक
१. वातोऽपि। २. दर्शनेऽपि। ३. सङ्कुलाननम्। ४. ०युव०। ५. नात्यन्तप्रणम्।