भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 58, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 58
कविवंशवर्णनम् ]चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ।

सरस्वतीपाणि-सरोजसम्पुट-प्रमृष्टहोमश्रमशीकराम्भसः । यशोऽंशुशुक्लीकृतसप्तविष्टपात्ततः सुतो बाण इति व्यजायत ॥ १९ ॥

द्विजेन तेनाक्षतकण्ठकौण्ठ्यया महामनोमोहमलीमसान्धया । अलब्धवैदग्ध्यविलासमुग्धया धिया निबद्ध्येयमतिद्वयी कथा ॥ २० ॥


अध्वरधूममञ्जयेति. यज्ञधूमराशिः निजं स्वीयं यशः प्राकृतिकस्वच्छां सुकीर्तिं शुक्लरम् अतिशयेनोज्ज्वलं चकार विदधे । इह प्रथमचरणेनाजस्रं यज्ञसमूहसम्पादनेन धूमस्य दिगन्तव्यापित्वं ध्वनितम् । एवञ्च नियतक्रतुविधानात् धर्माचारतत्परताया अपि द्योतने गुणजनिता सुकीर्तिराधिका सञ्जातेति निष्कर्षः ।

इह दिशासु वधूत्वारोप आर्यः, अध्वरधूममञ्जर्ये केश रचनाविशेषत्वारोपस्तु शाब्द इत्येकदेशविवर्तिरूपकम्, धूममञ्जर्ये तमालपत्रत्वारोपः श्रौत्यां वधूत्वारोपे निमित्तमिति परम्परितरूपकम्, तथा मलिनधूममञ्जर्येण शुक्लनरयशो जननात् कारणगुणविपरीतकार्यगुणोत्पत्तेर्विषमालङ्कारश्च इति परस्परमेतेषामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कार इति तत्वविदः ॥ १८ ॥

सरस्वतीति । सरस्वत्या भारत्यादेव्याः पाणिसरोजसम्पुटेन करकमलयुगेन सृष्टानि प्रमार्जितानि होमश्रमस्य होमादिकर्मसम्बन्धिक्लेशस्य शीकराम्भांसि प्रस्वेदजलानि यस्य तस्मात्, तथा यशसः सुकीर्तेः अंशुभिः मयूखैः शुक्लीकृतानि शुभ्रीकृतानि सप्त विष्टपानि भूसप्तनीनि मत भुवनानि येन तस्मात् 'विष्टपं भुवनं जगत' इत्यमरः, ततः चित्रभानोः सकाशात् 'बाण' इति बाणनामधेयः सुतः पुत्रः व्यजायत अभवत् । इह भारत्याः करकमलयुगलेन स्वेदजलबिन्दूनां प्रोञ्छनामम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनात् प्रथमातिशयोक्त्यलङ्कारः, तथा कीर्तिराशिभिः सप्तभुवनानां शुभ्रीकरणसम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनाद् द्वितीयातिशयोक्त्यलङ्कारश्चेत्युभयोः परस्परनपेक्षाभावेन संसृष्टयलङ्कार इत्यवधेयम् ॥ १९ ॥

सम्प्रति स्वाहङ्कारं परिहरति—द्विजेनेति । तेन द्विजेन ब्राह्मणेन बाणेन, अक्षतम् अविनष्टं कण्ठकौण्ठ्यं वचनस्यापारं गलस्य मान्द्यं यस्याः सा तया, महान् उत्कृष्टो यो मनोमोहः शिशुत्वेन चित्तवैकक्ष्यं तेन मलीमसा मलिना प्रकाशितुमयोग्या अत एव अन्धा मदुत्थप्रतिपादनास समर्था तया, तथा अलब्धोऽप्राप्तो यो वैदग्ध्यविलासः वैदग्ध्यचातुर्यं तेन हेतुना मुग्धा मूढा नया वैदुष्यचातुर्यासमवेनार्यन्तकोमलयेत्यर्थः, 'मुग्धः सुन्दरमृद्वयोः' इत्यमरः, धिया प्रज्ञया इयं मदुदुदिस्त्या कादम्बरीरूपा, गर्हितत्वे द्वयी वृहत्कथां वासवदत्तां च अतिक्रान्तेति अतिद्वयी अधमम्ये अद्वितीयथा (अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीया) इत्यनेन समासः, व्युच्चार्यन्न्-उत्तरत्रे अद्वितीयता कथा गद्यपद्यादिप्रबन्धः निबद्धा ग्रथिता; पूर्वमपरिणतबुद्ध्या विषयीकृत्य पश्चाद्विनिर्मितेत्यर्थः, एतेन शैशवचापल्याजातदोषा धीधनैर्मनीषिभिः शोधनीया इत्यभिप्रायः ।

इह—

‘छेको व्यञ्जनसङ्घस्य सकृत्साम्यमनेकधा । अनेकस्यैकधा साम्यमसकृद्वाऽप्यनेकधा । एकस्य सकृदप्येष वृत्त्यनुप्रास उच्यते ॥'

इति साहित्यदर्पणोक्तदिशा प्रथमचरणे छेकानुप्रासः, शेषे तु वृत्यनुप्रास इत्यनयोर्मियोऽनपेक्ष्य स्थित्यत्वाद् संसृष्टिरलङ्कारः ॥ २० ॥


निरन्तर यज्ञों में हवन करने के परिश्रम से आयी हुई, जिनके पसीने की बूंदों को भगवती सरस्वती स्वयं अपने सम्पुटित करकमलों से पोंछा करतीं थीं तथा जिनकी कीर्ति ने सातों लोकों को अपनी निर्मलता से अत्यन्त उज्ज्वल बना दिया था उन चित्रभानु से बाण नाम का पुत्र उत्पन्न हुआ ॥ १९ ॥

जिनके कंठ की तुतलाहट अभी तक नहीं मिट पायी है अर्थात् जिनका कंठस्वर अभी भी वर्णों के स्पष्ट उच्चारण में तेज नहीं पाया है, जिनका हृदय अज्ञानरूपी अन्धकार से अभी तक ढका हुआ है तथा जिसकी बुद्धि अभी भी विद्वानों की वचनवक्रता सीख न पाने के कारण अत्यन्त मूढ़ है अर्थात् जिसकी बुद्धि का अभी तक विकास नहीं हो पाया है उसी बाण ने अपने से पूर्व रची गयी दो कथाओं (बृहत्कथा तथा वासवदत्ता) के अतिरिक्त अथवा दुष्टकथाओं में अद्वितीय या उन दोनों से अत्यन्त उत्कृष्ट इस कथा की रचना की है ।

२ का० कथा०