भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 59, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 59

कथा-मुखम्

शूद्रकवर्णनम्

आसीदशेष-नरपति-शिरः-समभ्यर्चित-शासनः पाकशासन इवापरः, चतुरुदधि-मालामेखलाया भुवो भर्त्ता, प्रतापालुरागावनत-समस्त-सामन्त-चक्रः, चक्रवर्तिलक्षणोपेतः, चक्रधर इव करकमलोपलक्ष्यमाण-शङ्ख-चक्र-लाञ्छनः, हर इव जितमन्मथः, गुह इवाप्रति-

अथ सम्प्रति कथां प्रस्तौति—आसीदिति। आसीदिति भूतक्रियापदस्य 'राजा शूद्रको नाम' इति दूरस्थेन कर्तृपदेनसम्बन्धः। राजानं विशिनष्टि-अशेषेति। अशेषैः समग्रैः नरपतिभिर्महीपतिभिः (कर्तृभिः) शिरोभिरुत्तमाङ्गै (करणैः) समभ्यर्चितं सादरं गृहीतं शासनम् आदेशो यस्य स तादृशः। समस्तजनाज्ञापको न स्वाज्ञाकर इत्याशयः, अत एव अपरः सुरराजाद्भिन्नो द्वितीयः पाकशासन इन्द्र इव। इन्द्रो हि पाकनामानं दैत्यं हतवानिति पुराणी वार्त्ता। पाकं शासितवानिति पाकशासनः 'बिडौजा पाकशासनः' इत्यमरः। इह शासनपदावृत्त्या यमकालङ्कारः, भावाभिमानिनी वाच्या द्रव्योत्प्रेक्षा चेत्युभयोः शब्दार्थालङ्कारयोरेकाश्रयानुप्रवेशरूपः सङ्करः। अत्र हि शासनपदावृत्त्या लाटानुप्रासो नाशङ्कनीयः, शब्दार्थामिन्नात्वे केवलतात्पर्य्यतो व्यतिरेक एव तदभ्युपगमेन प्रकृते शक्यार्थस्यापि व्यतिरेकात्।

चतुरिति। चत्वारश्च भूमण्डलचतुर्दिक्षु विद्यमानास्त उदधयश्च समुद्राश्च चतुरुदधयस्तेषां माला श्रेणिः सैव मेखला काञ्ची अवधिरिति यावत् यस्यास्तथाभूतायाः भुवो वसुधायाः भर्त्ता नायकः।

इह वसुधाशूद्रकयोर्नायकनायिकाव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिरलङ्कारः।

प्रतापेति। प्रतापः कोशाण्डजस्तेजः अनुरागः प्रेम ताभ्याम् अवनतं वशीभूतं समस्तं कृत्स्नं सामन्त-चक्रं स्वाधीनतृपतिसमूहो यस्य स तादृशः। अन्यदपि लोहचक्रमग्निप्रतापादातपादवनतं जायते। तया च न केवलं तत्प्रभाववशाद्वशीभूताः सामन्तनृपतयः किन्तु तदीयप्रेमवशादपीति ध्वनितम्।

चक्रवर्ती। चक्रवर्ती सार्वभौमस्तस्य लक्षणैश्चिह्नः सामुद्रिकशास्त्रोक्तकरतललौहित्यादिभिः उपेतो युक्तः। तथा चोक्तं सामुद्रिकरहस्ये—

'अतिरिक्तः करो यस्य प्रथितङ्गुलिको मृदुः। चापाङ्कुशाङ्कितः सोऽपि चक्रवर्ती भवेद् ध्रुवम्॥'

पुनरपि तमेव विशिनष्टि—चक्रधर इति। चक्रमलातं धरतीत चक्रधरो विष्णुरिव करकमले


शूद्रक नाम का एक राजा था। वह मानों दूसरा इन्द्र था। सभी राजा श्रद्धा से सिर झुका कर उसका आदेश ग्रहण करते थे। वह चार समुद्रों से घिरी हुई मानों चौलड़ी करधनी पहनी हुई पृथ्वीरूपी नायिका का पालन-पोषण करनेवाला (दक्षिण) नायक था। उसके प्रताप अथवा अपनी अनुरक्ति से सभी सामन्त-गण उसके अधीन थे। वह चक्रवर्ती सम्राटों के सभी लक्षणों से युक्त था। भगवान् विष्णु के हाथों में चक्र और शंख है, उसके करकमलों में शंख और चक्र के चिह्न थे। भगवान शंकर ने कामदेव को जीता था, उसने काम-


१. कपालक्षणं साहित्यदर्पणे—

'कथायां सरसं वस्तु गद्यैरेव विनिर्मितम्। क्वचिदत्र भवेदार्या क्वचिद्वक्त्रापवक्त्रके।
आदौ पद्यैर्नमस्कारः खलादेवृत्तकीर्त्तनम्॥'

२६ चतुर्विधान्येव मुक्तकादीनि गद्यानि सन्ति, किन्त्विहोत्कलिकाप्रायनेव बहुत्वम्। तथा च तत्रैव—

'वृत्तगन्धोज्झितं गद्यं मुक्तकं वृत्तगन्धि च। भवेदुत्कलिकाप्रायं चूर्णकं च चतुर्विधम्॥
आद्यं समासरहितं वृत्तभागयुतं परन्। अन्यद्दीर्घसमासाढ्यं तुर्य्यमल्पसमासकन्॥'

एतेन—'गद्यपद्यमयी चम्वूर्दिग्धा श्लेषवती च या। राजवर्णनमादौ स्यान्नगरोद्वर्णनं ततः।

तदा चामुकमन्यस्मिन् तु तन्नृपु कुत्रचिद्॥'

यथा—'शलसम्बन्धो देवतायतनेषु न नृपु' इति नलचम्पूवान्, तथात्रैवाग्रे 'चित्रकर्मसु वर्णसङ्करो न ननुष्येषु' इत्यादि चम्पूलक्षणर्तुसुकामिनां वदन्तः परास्ताः।