कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 686, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशस्त्रद्रविडधार्मिकवर्णना ११८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६४७
प्रभूतताहारिणा, अनेकशः फल-पातन-कुपित-वानर-नखोल्लेख-छिद्रितनासापुटेन, बहुशः कुसुमावचय-चलित-भ्रमर-सहस्र-दंश-शीर्णीकृत-शरीरेण, सहस्रशः शयनीकृतासंस्कृत-शून्यदेवकुल-कालसर्पदष्टेन, शतशः श्रीफलतरु-शिखर-च्युति-चूर्णितोत्तमाङ्गेन, असकृदुन्मत्त-देवमातृ-गृह-वास्तव्य-नखैर्जर्जरित-कपोलेन, सर्वदा वसन्तक्रीडिना जनेनोत्क्षिप्त-खण्ड-खट्वारोपित-वृद्धदासी-विवाह-प्राप्तविडम्बनेन, अनेकायतन-प्रतिशयिन-निष्फलोत्थानेन, दौःस्थ्यत्यमपि विविध-व्याधि-परिवृतं स्वकुटुम्बमिवोद्वहता, मूर्खतामपि बहुव्यसनानुगतां प्रसूतानेकापत्यामिव दर्शयता, क्रोधमप्यनेकद्रण्डावात-निर्मितबहुगात्रगण्डकं फलितमिव प्रकाशयता,
अनेकशेति । वृक्षात्त्रोटनाद्युपायैः फलपातनेन कुपितानां क्रुद्धानां वानराणां कपीनां नखैर्नखरैः उल्लेग्नेन अनेकशो बहुवारं छिद्रितं कृतच्छिद्रं नासापुटं यस्य तेन ।
बहुश इति । बहुशो बहुप्रकारेण कुसुमावचये पुष्पचयनकाले चलितस्य भीतं गतस्य भ्रमरसहस्रस्य सङ्घसमूहस्य दंशेन दशनेन शीर्णीकृतं शरीरं वपुर्यस्य तेन ।
सहस्रश इति । सहस्रशः सहस्रवारं शयनीकृतेषु स्वापस्थानीकृतेषु असंस्कृतेषु अशोधितेषु शून्येषु निर्जनेषु देवकुलेषु देवभवनेषु कालसर्पैः कृष्णनागैः दष्टो दंशितस्तेन ।
शतश इति । शतशः शतवारं श्रीफलतरोः बिल्ववृक्षस्य शिखरात् अग्रदेशात् च्युत्या पतनेन चूर्णितम् उत्तमाङ्गं शिरो यस्य तेन ।
असकृदिति । असकृत् वारंवारम् उन्मत्तेषु भग्नेषु देवमातृगृहेषु ब्राह्मीप्रभृतिभवनेषु वसन्तीति वास्तव्या ये ऋक्षा भल्लुकाः तेषां नखैः नखप्रघातैः जर्जरितः क्षतविक्षतीकृतः कपोलो यस्य तेन ।
सर्वदेति । सर्वदा सर्वस्मिन् काले वसन्तक्रीडिना वसन्तोत्सवप्रियायिना लोकेन उत्क्षिप्तयाम् उत्तोलितायां खण्डायां त्रुटितायां खट्वायाम् आरोपिता स्थापिता या वृद्धा परिणतवया दासी कृतहारिका तया विवाहेन परिणयेन प्राप्तं लब्धं विडम्बनं कदर्यना येन तेन ।
अनेकेति । अनेकेषु बहुषु आयतनेषु देवनास्थानेषु यानि प्रतिशयनानि मनोरथप्राप्तये दिनमासादिनियतं भोजनादित्यिागपूर्वकं देवनाग्रे शयनानि तेभ्यो निष्फलं निरर्थकम् उत्थानं जागरणं यस्य तेन
दौःस्थित्यमिति । विविधा अनेकप्रकारा ये व्याधयः पीडाः तैः परिवृतं परिवेष्टितम्, दुःस्थितस्य भावो दौःस्थित्यं तदपि दुर्गतिमपि स्वकुटुम्बमिव आत्मीयवर्गमिव उद्वहता धारयता । इह चाम्युत्प्रेक्षा, तया च दुर्गतिपीडानां नैरन्तर्यं प्रतीयत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ।
मूर्खतामिति । बहुभिः अनेकैः व्यसनैः सुरापानाद्यासक्तिभिः अनुगताम् अनुसृताम्, मूर्खतामपि अविवेकत्वमपि, प्रसूतानि जनितानि अनेकानि बहूनि अपत्यानि सन्ताना यया तामिव, दर्शयता व्यवहारेण प्रकाशयता व्यसनानामवापत्यरूपत्वादित्याशयः । इह बहुसन्तानजनननोत्प्रेक्षणात्क्रियोत्प्रेक्षा ।
क्रोधमिति । अनेकैर्विविधैः दण्डावातैः अपकारिलोकोद्वारा लघुडप्रहारैः निर्मिता रचिता बहवोऽ-
द्वारा फल गिरानेसे क्रुद्ध (चिढ़े) हुए वानरोंके नखों (पञ्जों) के आघातसे अनेक बार उसकी नाक पर छिद्र कर दिए थे। कितनी ही बार पुष्पचयन करने के समयमें छूटे हुए हज़ारों भौरोंने दंशन (डंक मार-मार) कर उसका शरीर जीर्ण कर डाला था। अपरिष्कृत (साफ़ किए बिना) शून्य देवालयोंमें शयन करनेसे काले साँपों ने हजारों बार उसे काट लिया था। श्रीफल-वृक्षके शिखर (चोटी) पर से गिरने के कारण सैकड़ों बार उसका मस्तक चूर्ण हो गया था। ब्राह्मी-प्रभृति देवमाताओं के भग्न (टूटे-फूटे) मन्दिर में रहने वाले भल्लुकों (रीछों) ने नखों (पञ्जों) के आघात से मार-मार कर उसके गाल जर्जरित कर दिए थे। वसन्तोत्सव (होली) में मत्त नागरिकों द्वारा एक टूटी खाट पर बैठाकर लाई गई वृद्ध-दासी के साथ उसका विवाह करा देनेसे वह सर्वदा विडम्बना पाता था। अनेक देव-मन्दिरों में मनोरथ सिद्धि के लिए धरना देकर शयन करने पर भी वहाँ से वह निष्फल होकर ही उठता था। अनेक व्याधियोंसे पीड़ित अपनी दुर्गति को भी वह अपने परिजन (कुटुम्ब) के समान पालन करता था। मद्यपानादि बहुतसे व्यसनों से समन्वित मूर्खता को इस प्रकार प्रकाशित करता था मानों उस मूर्खताने अनेक सन्तान उत्पन्न किए हों, अपकारियों द्वारा अनेक लाठियों (डंडों) के आघात (चोट) से शरीर में उत्पन्न गात्रगण्डकों
१. असकृद्वहुशः ।
२. 'वास्तव्यभल्लुक' ।
३ दौःस्थित्यमपि ।
४. 'अभिजन' ।
५. 'गण्डकैः।