कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

च० शशिसन्दर्शनवर्णना १२० ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६५१

लिकां द्रष्टुमाचकाङ्क्ष, केयूरकागमनमुत्प्रेक्षत, हिमगृहकमपश्यत्, १उष्णमायतं पुनरुक्तं २निशश्वास बबन्ध चाधिकां प्रीति शेषहारे, पश्चात् स्थितां पुण्यभागिनीममन्यत पत्रलेखाम्, एवञ्चानुपजातनिद्र एव तामनयन्निशाम् । उषसि चोत्थाय तस्य जरद्रविडधार्मिकस्येच्छयाँ निसृष्टैर्धनविसरैः पूरयित्वा मनोरथम्, ४अभिमतमभिरमणीयेषु प्रदेशेषु निवसन्नल्यैरेवाहो-भिरुज्जयिनीमाजगाम ।

आकस्मिकागमनप्रहृष्टसम्भ्रान्तानां पौराणामर्घकमलानीव नमस्काराञ्जलिसहस्राणि प्रतीच्छन्नतकित एव विवेश॑ नगरीम् । अहमहमिकया च प्रधावितादितिहर्षरसविव्हलात् परि-जनात् — 'देव ! द्वारि चन्द्रापीडो वर्त्तते' इत्युपलभ्यास्य पिता निर्भरानन्दमन्दगमनो मन्दर इव क्षीरोदजलमुत्तरीयांशुकममलमाग लितमाकर्षन्, प्रहर्षनेत्रजलविन्दुवर्षी मुक्मुक्ताफला-

अभिलाष । उत्प्रेक्षत सम्भावितवान् निजतुलनया कादम्बर्या अप्युत्सुकत्वेन तथैव प्रेषणसम्भवा-दित्याशयः । अपश्यन्मनसेति शेषः, अचिन्तयदित्यर्थः । आयतं दीर्घं पुनरुक्तं मुहुर्मुहुः निशश्वासनिश्वासान् मुमोच । शेषहारे शेषसंज्ञके मुक्तामालायाम् अधिका बहुलां प्रीतिं स्नेहं वबन्ध विदधौ । पुण्यभागिनीम् अमन्यत अवोधिष्ट कादम्बरीवलोकनलाभादित्याशयः । एवञ्च अनेन विधिना, अनुप-जातनिद्रोऽनागतप्रमील एव तां निशां रात्रिम् अनयत् यापितवान्, सर्वत्र प्रायेणैव कादम्बर्या औत्सुक्य-वशादित्यभिप्रायः ।

उपसीति । इच्छया तदभिलापानुसारेणैव निसृष्टैर्दत्तः, धनानां द्रव्याणां विसरैर्वृन्दैः । अभिरमणी-येषु समन्तादेव सुन्दरेषु प्रदेशेषु स्थानेषु अभिमतम् इष्टं यथा स्यात्तथा निवसन् आवासं विदधन् अल्पैः स्तोकौरेव अहर्भिर्दिवसैः उज्जयिनीं विशालाम् आजगाम आययौ ।

आकस्मिकेति । आकस्मिकम् असम्भावितं यद् आगमनम् उपस्थितिरस्तेन प्रहृष्टाः प्रमुदिताः सम्भ्रान्ताः सत्वराश्चेति ते तादृशास्तेषाम्, पौराणां पुरवासिनाम् अर्घकमलानीव पूजानिमित्तपद्मजानीव नमस्काराञ्जलिसहस्राणि प्रणामाञ्जलिसमुदायानि प्रतीच्छन् गृह्णन् अतर्कित एव असम्भावित एव नगरीम् उज्जयिनीं विवेश प्रवेशं चकार । इहोपमाऽलङ्कारः ।

अहमिति । अपि च, अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहमहमिकया । उपलभ्य संत्रादं प्राप्य, अस्य चन्द्रापीडस्य पिता तारापीडः, निर्भरेण सातिशयेन आनन्देन प्रमोदेन मन्दं मन्थरं गमनं यस्य सः, मन्दरः सागर-मन्थनकाले मन्दराचलः क्षीरोदजलमिव दुग्धाम्बुधिसलिलमिव, आगलितं स्कन्धदेशाच्चिपतितम् अमलं विशदम् उत्तरीयांशुकम् उपसंन्यानवस्त्रम् आकर्पन् स्वस्थानं प्रापयन् । इहोपमावृत्त्यनुप्रासयोः संसृष्टिः । प्रहर्षात्प्रमोदात् नेत्रजलविन्दून् अश्रुकणान् वर्षतीति सः, अत एव मुक्तस्यक्तः मुक्ताफलानां मौक्तिकानाम्

अभिलाषा करने लगा । तमालिकाको देखनेके लिए आकाङ्क्षा होने लगी । केयूरकके आगमनकी सम्भावना करने लगा । उस हिमगृहको क्या स्मृत हुई । उसके बाद वह वारंवार उष्ण और दीर्घ (गरम और लम्बे) निश्वासका परित्याग करने लगा । 'शेष' नामक मुक्तामालासे अधिक प्रीति करने लगा । पश्चाद्वर्त्तिनी (पीछे रही) पत्रलेखाको पुण्यवती मानने लगा । इस प्रकार निद्रा नहीं होनेके कारण जागरित अवस्थाओं में ही उसने समस्त रात्रिको व्यतीत किया । एवं प्रातःकालमें उठकर, उस वृद्ध द्रविड़धार्मिककको अभिलाषाके अनुसार बहुत द्रव्यके दानसे उसका मनोरथ पूर्ण करके, मार्गमें सुन्दर स्थान पर यथारुचि (इच्छाके अनुसार) ठहरता हुआ, थोडे ही दिनोंमें उज्जयिनीमें प्रवेश किया (आ पहुँचा)।

आकस्मिक आ जानेसे आनन्दसे व्यस्त हुए पुरवासियोंको-पूजार्थ-कमलके समान हजारों नमस्काराञ्जलियों को ग्रहण करते राजकुमारने सबके अतर्कित भावमें ही उज्जयिनीमें प्रवेश किया । सर्वप्रथम समाचार ले जानेकी आशासे 'मैं आगे, मैं आगे' कह कर दौड़ते और अत्यन्त संभ्रम तथा आनन्दसे विह्वल हुए राजपरिजनोंसे जब इसके पिताने सुना कि—'महाराज ! चन्द्रापीड द्वार पर उपस्थित हुए हैं', तब वह अत्यन्त आनन्दके मारते मन्द मन्द गमन करता, क्षीरोदसागरके जलको मन्दराचलके समान अपने नीचे गिरने निर्मल उत्तरीयवस्त्र (दुपट्टे) को आकर्षण करता (खींचता), कल्पवृक्षमं से गिरते मुक्ताभोंकी वर्षाके समान आँखों से आनन्दाश्रु

---

१. उष्णमुष्णमायतः ।
२. मुहुर्निशश्वास ।
३. बवन्ध दानवेन्द्रव्यादिता ।
४. स्वेच्छाविस्सृष्टैः ।
५. मनोरथानभिमतेष्वतिरमणीयेषु मनोरथानभिमतेष्व....।
६. आविवेश ।
७. प्रधावितानतिरभसदपर्विह्नलात् परिजनान् ।
८. क्वचिन् मुक्तपदं नास्ति ।