कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 706, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्तरभागः] [ १२२ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६६६
लभ्यमेतावन्नारीजनस्य, विशेषतो बालभावभाजः कुमारीलोकस्य। साहसकारिण्यस्ताः, याः स्वयं सन्दिशन्ति समुपसर्पन्ति वा। स्वयं साहसं सन्दिशन्ती बाला जिह्रेमि। किं वा मन्दिशामि। अतिप्रियोऽसीति पौनरुक्त्यम्, तवाहं प्रियात्मेति जडप्रश्नः, त्वयि गरीयाननुराग इति वेश्यालापः, त्वया विना न जीवामीत्यनुभवविरोधः, परिभवति मामनङ्ग इत्यात्मदोषो-पालम्भः, मनोभवेनाहं भवते दत्तेत्युपसर्पणोपायः, बलाद्धृतोऽसि मयेति बन्धकीधार्ष्ट्यम्,
गुरुतरं प्रागल्भ्यं दृष्टतां कृतः, अपि तु कस्मादपि न भवितुमर्हतीत्यर्थः। बालभावभाजः वाटिकावस्थस्य कुमारीलोकस्य कन्याकजनस्य। इह लुप्तोपमा पर्यालोचितेयमुभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
नन्वेवं सति रुक्मिणीप्रभृतयो नार्यः, स्वयंवरगमनानुगृहाद्यर्थे कथं प्रवृत्ता इत्यत आह—साहसेति। याः स्वयं सन्दिशन्ति सन्देशं प्रेषयन्ति एतादृश्यश्च रुक्मिणीप्रभृतयः, 'रुक्मिणी हि श्रीकृष्ण-समीपे ब्राह्मणद्वारा सन्देशं प्रेषितवती' इत्येषा कथा सुप्रसिद्धैव। स्वयमुपसर्पन्ति वरजार्थं स्वयमेव समीपे गच्छन्ति, इयम्मूवारवेन्दुमतीदमयन्त्यादयः, स्वयंवराय ताः स्वयमेव सभायां गतवत्य इत्ये-पारि कथा सुप्रसिद्धैव।
स्वयंन्वपि तथाविधसाहसस्वीकारे मम लज्जैव प्रतिबन्धिकेत्यत आह—स्वदमिति। साहसरूपं स्वयं सन्दिशन्ती सन्देशं प्रेरयन्ती बालाऽहं जिह्रेमि लज्जे।
लज्जालडितं प्रतिबन्धं दूरीकृत्यापि सन्देशप्रकारमेव नावलोकयामीत्यत आह—कि वेति। वा अथवा किं सन्दिशामि सन्देशं प्रेषयानि, त्वं ममातिप्रियोऽसीति सन्देशे पौनरुक्त्यं समस्तलोकस्य प्रियत्वेऽनुभवसिद्धे तथाविधसन्देशः 'लग्निस्तप्तः' इतिवत् पुनरुक्तता, एवञ्च ज्ञातार्थज्ञापकत्वेन पुनरु-क्ततादोषप्रसङ्ग्या नायं सन्देशो रोचत इत्याशयः।
तवेति। तवाहं प्रियात्मा वल्लभस्वरूपा क्रिमिति सन्देशस्तु जडप्रश्नः अज्ञजनजिज्ञासा, दृष्टित्वेनैव वल्लभत्वनिश्चयेऽपि पुनर्जिज्ञासाकरणाद् अज्ञानाचु तथेवाचरणात्, अत एवायमपि न समुचित इत्याशयः। तदुक्तम्—
'स्वरूपं वा प्रियो वापि वृत्तं पौरुषमेव वा। प्रकाशयन् स्वयं यस्तु स वै जडतरः स्मृतः।
त्वयीति। त्वयि गरीयान् अतिमहान् ममानुराग इति सन्देशस्तु वेश्याया गणिकाया लापः संभाषणम्, तद्वद् स्पष्टप्रतिपादनात्, कुलवधूनां तु चेष्टयैव प्रियत्वद्योतनोचित्वादयमपि पक्षो न समञ्जस इत्याशयः।
त्वयेति। त्वया विना भवद्व्यतिरेकेण न जीवामि न प्राणान् धारयामीति सन्देशे तु अनुभव-विरोधः। प्राणधारणाभावे मरणमेव स्यात्, एवं रूपत्वे च सन्देशप्रेरणासम्भवात्, अतएवायमपि पक्षो न युक्त इत्याशयः।
परीति। अनङ्गः कामो मां परिभवति परिभूय व्यथयतीति सन्देशे तु वात्मनः स्वस्य दोषस्य कामुकत्वरूपस्य उपात्मनो निन्दा करणीया, न तु तद्दूरीकरणाय सन्देशप्रेषणम्, स्वकीयानां नायिका-नां मदनविकारस्यावह्लीकरणीयत्वेन नप्रकटनायोग्यत्वादयमपि सन्देशो न सङ्गच्छत इत्याशयः।
मन इति। मनोभवेन कामेनाहं भवते दत्ता समर्पिता इति सन्देशस्तु उपसर्पणस्य स्वत्समीपो-पस्थितेरुपायः, समर्पणेन समुत्पन्नस्वत्वस्य वस्तुनस्तद्वधिकारिसमीप एव विद्यमानत्वौचित्यात्। कौश-ल्यप्रकाशन पूर्वकत्वादयमपि पक्षो न युक्त इत्याशयः।
बलादिति। मया त्वं बलात्कटात् घृतोऽसि गृहीतोऽसीति सन्देशे तु बन्धकीधार्ष्ट्यं स्वैरिण्या
अधिक प्रगल्भता कहाँ ? जो स्वयं सन्देशा भेजती हैं, अथवा अन्देशे ही प्रियतमके समीप उपस्थित हो जाती हैं, वे साहसका कार्य करती हैं। मैं तो बाला हूँ और अपने से ही समाचार भेजनेमें लज्जित होती हूँ—अथवा इसे सन्देशा भी क्या कहसक्ता है? यदि इस प्रकार कहूँ कि—'आप मेरे अत्यन्त प्रिय हैं' तो यह कहना केवल पुनरुक्ति ही होगी; 'क्या आपको मैं प्रिय हूँ?' [क्या आपकी प्यारी हूँ?] इस प्रकार कहूँ तो इससे निर्बुद्धिता प्रकाशित होगी; 'आपके प्रति मुझे अत्यधिक अनुराग उत्पन्न हुआ है' यदि इस प्रकार कहूँ तो यह वेश्याओंके कहनेका क्रम है; 'आपके बिना मैं जीवित नहीं रह सकती हूँ' यदि यों कहूँ तो अनुभवविरुद्ध है; 'कामदेव मुझे अधिक पीड़ा देता है' यों कहूँ तो अपने दोषकी निन्दा ही करनी है; 'कामदेवने मुझे आपके हाथमें समर्पण (दान) कर दिया है' यह तो उनके निकट जानेका उपाय है; मैंने आपको हठपूर्वक पकड़ रक्खा है' यह तो
१. सन्दिशन्ति, दिशन्तो। २. क्रिया नेति।